पूर्वमुक्तं सुमंत्रं तु मुनिना कश्यपेन हि । तेन मंत्रेण राजेंद्र कुरु कार्यं स्वमात्मवान्
"पूर्वी कश्यप ऋषींनी सांगितलेला मंत्र—हे राजन, तोच सल्ला पाळून, स्वतःवर नियंत्रण ठेवून कार्य कर."
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राह दैत्यः प्रतापवान् । पौत्र नैवं करिष्येहं मानभंगं तथात्मनः
हे ऐकून, तो पराक्रमी दैत्य म्हणाला, "नातवा, मी असे करणार नाही, ना स्वतःचा अपमान करणार."
अन्ये च बांधवाः सर्वे तमूचुर्नयपंडितम् । बलिनोक्तं च यत्पुण्यं देवतानां प्रियंकरम्
इतर सर्व नातेवाईक त्या नीतिवंताला म्हणाले, "बळीने सांगितलेले पुण्य, जे देवांना प्रिय आहे—"
शक्रमानकरं प्रोक्तं दानवानां भयंकरम् । करिष्यामो वयं सर्वे तप एवमनुत्तमम्
"ते इंद्रावर परिणाम करत नाही आणि दानवांना भयंकर आहे; म्हणून आम्ही सर्वजण उत्तम तप करणार आहोत."
तपसा निर्जित्य देवान्हरिष्यामः स्वकं पदम् । एवमामंत्र्य ते सर्वे निराकृत्य बलिं तदा
तपस्येच्या जोरावर आपण देवांना हरवून आपलं स्थान परत मिळवू, असं ठरवून त्यांनी सगळ्यांनी एकत्र चर्चा केली आणि त्या वेळी बळीला नाकारलं.
विष्णोः सार्द्धं महावैरं हृदि कृत्वा महासुराः । तपश्चक्रुस्ततः सर्वे गिरिदुर्गेषु सानुषु
विष्णूविषयी मोठा राग मनात धरून त्या बलाढ्य असुरांनी एकत्र येऊन डोंगरांच्या कड्यावर कठोर तप सुरू केलं.
एवं ते दानवाः सर्वे त्यक्तरागाः सुनिश्चिताः । कामक्रोधविहीनाश्च निराहारा जितक्लमाः
त्या सर्व दानवांनी आसक्ती सोडली, मनाशी ठाम निश्चय केला, इच्छा आणि राग बाजूला ठेवले, उपवास केला आणि थकवा जिंकला.
ऋषय ऊचुः- सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः
ऋषी म्हणाले: हे सर्वज्ञानी, तू दैत्य आणि दानवांचा संघर्ष सांगितला आहेस; आता आम्हाला त्या सु व्रत या महात्म्याबद्दल ऐकायचं आहे.
कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः
हा ज्ञानी कोणाचा मुलगा होता? कोणत्या कुळात जन्मला? त्या ब्राह्मणाने कोणती तपस्या केली आणि त्याने हरिला कसा प्रसन्न केला?
सूत उवाच- कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः
सूतम्हणाला: पूर्वी जशी ही कथा ऐकली आहे, तशीच मी तुम्हाला त्या सु व्रत या महात्म्याची गोष्ट सांगतो.
चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोश्चैव प्रसादतः
मी तुमच्यासमोर श्रीविष्णूच्या कृपेने हे पावन, दिव्य, वैष्णव आणि मंगलकारी चरित्र सांगतो.
पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके
पूर्वीच्या कल्पात, हे पुण्यवानहो, पापाचा नाश करणाऱ्या पवित्र स्थळी, रेवाच्या तीरावर, वामन नावाच्या तीर्थात हे घडलं.
कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः
कौशिक कुळात जन्मलेला सोमशर्मा हा श्रेष्ठ ब्राह्मण होता; पण त्याला मूल नव्हतं आणि तो अनेक दुःखांनी ग्रासलेला होता.
दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत्
दारिद्र्य आणि दुःख यामुळे तो नेहमीच त्रस्त असे; दिवस-रात्र तो मूल आणि संपत्ती मिळवण्याचा उपाय विचारत बसे.
एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिंतयोपेतमधोमुखमलक्षयत्
एकदा त्याची प्रिय पत्नी सुमना, जी सद्गुणी आणि पतीव्रता होती, तिने पतीला विचारात गुंतलेला आणि खाली मान घातलेला पाहिला.
समालोक्य तदा कांतं तमुवाच तपस्विनी । दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्
त्यावेळी तिने आपल्या प्रिय पतीकडे पाहून सांगितलं: असंख्य दुःखांच्या जाळ्यात तुझं मन अडकून पडलं आहे.
व्यामोहेन प्रमूढोसि त्यज चिंतां महामते । मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज
तू गोंधळून गेला आहेस; हे बुद्धिमान, चिंता सोड. मला तुझं दुःख सांग, मन शांत कर आणि सुखात रहा.
नास्ति चिंतासमं दुःखं कायशोषणमेव हि । यश्चिंतां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते
चिंतेसारखं दुःख नाही, कारण ती शरीराला क्षीण करते; जो चिंता सोडून जगतो तो खऱ्या अर्थाने सुखी आणि आनंदी असतो.
चिंतायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः । प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्
हे ब्राह्मण, तुझ्या चिंतेचं कारण मला सांग. तिचे प्रेमळ शब्द ऐकून सोमशर्म्याने आपल्या पत्नीला उत्तर दिलं.
सोमशर्मोवाच-। इच्छया चिंतितं भद्रे चिंता दुःखस्य कारणम् । तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्
सोमशर्मा म्हणाला: हे सुभगे, इच्छेमुळे मी चिंता करतो, आणि चिंता हेच दुःखाचं मूळ आहे. मी तुला सगळं सांगतो, नीट ऐक आणि समजून घे.
न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्
माझ्या कोणत्या पापामुळे मी धनहीन आहे ते मला माहीत नाही, आणि मी पुत्रहीनही आहे—हेच माझ्या दुःखाचं कारण आहे.
सुमनोवाच- श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्
सुमना म्हणाली: ऐक, मी तुला सर्व शंका दूर करणारी गोष्ट सांगते—खऱ्या उपदेशाचं स्वरूप आणि सर्व ज्ञानाचं दर्शन.
लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा
लोभ हा पापाचं बीज आहे, आणि मोह त्याचं मूळ आहे. असत्य हा त्याचा खोड आहे, तर माया या झाडाच्या मोठ्या फांद्या आहेत.
दंभकौटिल्यपत्राणि कुबुद्ध्या पुष्पितः सदा । अनृतं तस्य सौगंधं फलमज्ञानमेव च
दंभ आणि कपट ही त्याची पानं आहेत, ती नेहमी वाईट बुद्धीने फुललेली असतात. असत्याचा त्याला सुगंध आहे, आणि अज्ञान हेच त्याचं फळ आहे.
छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः
फसवणूक, खोटी शिकवण, बनावट शौर्य आणि मत्सर — हे सगळे क्रूर आणि कपटी पापी, मोहाच्या झाडाच्या मायेमधल्या फांद्यांमध्ये आश्रय घेतात, जणू काही पक्ष्यांसारखे.
अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय
अज्ञान हे त्याचं भरपूर फळ आहे, आणि त्या फळाचा स्वाद अधर्म आहे. तृष्णेच्या पाण्याने ते वाढतं, आणि त्याचा रस, प्रिय, हा श्रद्धेचा अभाव आहे.
अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः
अधर्म हा त्याचा गोड आणि आकर्षक स्वाद आहे, जो फारच मधुर वाटतो. अशीच त्याची फळं आहेत, म्हणून लोभाचं झाड खूप फळधार आहे.
अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने
जो मनुष्य या झाडाच्या सावलीत आश्रय घेतो आणि तिथे समाधान मानतो, तो रोज त्याची पिकलेली फळं खातो.
फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति
त्याच्या फळांचा स्वाद घेत, आणि अधर्माने पोसला गेलेला जो माणूस त्यात समाधान मानतो, तो शेवटी अधःपतनाकडे जातो.
तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमाँल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्
म्हणून, चिंता सोडून, माणसाने कधीच लोभ करु नये; आणि धन, मुले, किंवा पत्नी यांची सतत काळजी करु नये.