यस्य विष्णुः सहायश्च तपश्चैव बलं तथा । तस्यैव च जयो दृष्ट इति धर्मविदो विदुः
ज्याचा सहकारी विष्णू आहे, ज्याच्याकडे तप आणि बळ आहे, त्यालाच विजय मिळतो—असं धर्म जाणणारे सांगतात.
यूयं धर्मविहीनास्तु तपः सत्यविवर्जिताः । ऐंद्रं पदं बलेनैव प्राप्तवंतश्च पूर्वतः
तुमच्याकडे धर्म, तप आणि सत्य नाही; तुम्ही आधी केवळ बळावर इंद्रपद मिळवलं होतं.
तपो विना महाप्राज्ञा धर्मेण यशसा विना । बलदर्पगुणैः पुत्रा न प्राप्यमैन्द्रकं पदम्
मुलांनो, तप, धर्म आणि यशाशिवाय, केवळ बळ, गर्व किंवा गुण यांच्या आधारे इंद्रपद मिळवता येत नाही.
प्राप्याप्यैंद्रं पदं पुत्रास्ततो भ्रष्टा भवंति हि । तस्माद्यूयं प्रकुर्वंतु तपः पुत्राः समन्विताः
मुलांनो, इंद्रपद मिळवलं तरी त्यातून खाली पडता; म्हणून तुम्ही सर्वांनी तप करावं, असं मी सांगतो.
अविरोधेन संयुक्ता ज्ञानध्यानसमन्विताः । वैरं चैव न कर्तव्यं केशवेन समं कदा
एकमेकांशी विरोध न करता, ज्ञान आणि ध्यान याने युक्त राहा; केशवाशी कधीही वैर करू नका.
एवंविधा यदा पुत्रा यूयं धन्या भविष्यथ । परां सिद्धिं तदा सर्वे प्रयास्यथ न संशयः
मुलांनो, तुम्ही असे झालात की, खऱ्या अर्थाने धन्य व्हाल; तेव्हा सर्वांनी उत्तम सिद्धी मिळवली जाईल, यात शंका नाही.
एवं संभाषितास्ते तु कश्यपेन महात्मना । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं दानवास्ते महौजसः
महात्मा कश्यप यांनी असे सांगितल्यावर, त्या बलवान दानवांनी आपल्या वडिलांचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकले.
प्रणम्य कश्यपं भक्त्या समुत्थाय त्वरान्विताः । सुमंत्रं चक्रिरे दैत्याः परस्परसमाहिताः
दानवांनी भक्तीभावाने कश्यपांना वंदन केले, झटकन उठले आणि एकत्र येऊन आपसात सल्ला केला.
हिरण्यकशिपू राजा तानुवाचाथ दानवान् । तपश्चैव करिष्यामो दुष्करं सर्वदायकम्
मग हिरण्यकशिपू राजा दानवांना म्हणाला, "आपण कठीण आणि सर्व काही देणारे तप करणार आहोत."
हिरण्याक्षस्तदोवाच करिष्ये दारुणं तपः । ततो बलेन त्रैलोक्यं ग्रहीष्ये नात्र संशयः
हिरण्याक्ष म्हणाला, "मी कठोर तप करीन; त्या बळावर मी तिन्ही लोक जिंकून घेईन—यात काहीच शंका नाही."
रणे निर्जित्य गोविंदं तमिमं पापचेतसम् । व्यापाद्य देवताः सर्वाः पदमैंद्रं व्रजाम्यहम्
युद्धात गोविंदाला जिंकून, त्या दुष्टाचा नाश करून, मी सर्व देवतांचा नाश करीन आणि इंद्रपद मिळवीन.
बलिरुवाच- एवं न युज्यते कर्तुं युष्माभिर्दितिजेश्वराः । विष्णुना सह यद्वैरं तद्वैरं नाशकारणम्
बळी म्हणाला, "दानवांच्या राजांनो, तुम्ही असे करणे योग्य नाही; विष्णूशी वैर ठेवणे आपला विनाश होण्याचे कारण होऊ शकत नाही."
दानधर्मैस्तथा पुण्यैस्तपोभिर्यज्ञयाजनैः । तमाराध्य हृषीकेशं सुखं गच्छंति मानवाः
दान, धर्म, तप आणि यज्ञ यांच्या माध्यमातून माणसं हृषीकेशाला प्रसन्न करतात आणि सुख मिळवतात.
हिरण्यकशिपुरुवाच- अहमेवं न करिष्ये हरेराराधनं कदा । स्वभावं तु परित्यज्य शत्रुसेवा प्रचर्यते
हिरण्यकशिपू म्हणाला, "मी कधीही असे करणार नाही, ना हरिची पूजा करणार; माझा स्वभाव सोडून शत्रूची सेवा करणे मला मान्य नाही."
मरणादधिकं तं तु मानयंति हि पंडिताः । विष्णोः सेवा न वै कार्या मया चान्यैश्च दानवैः
जे मृत्यूपेक्षा मोठे आहे त्याचा विद्वान सन्मान करतात; विष्णूची सेवा मी किंवा इतर दानवांनी करू नये.
तमुवाच महात्मानं बलिः पितामहं पुनः । धर्मशास्त्रेषु यद्दृष्टं मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः
पुन्हा बळीने त्या महात्मा पितामहांना विचारले, "धर्मशास्त्रात जे सत्यज्ञ मुनींनी सांगितले आहे—"
राजनीतियुतं मंत्रं शत्रोश्चैव प्रधानतः । हीनमात्मानमाज्ञाय रिपुं तं बलिनं तथा
"राजकारणाचा विचार करून, विशेषतः शत्रूच्या बाबतीत, आपली कमजोरी आणि शत्रूचे बळ ओळखावे."
तस्य पार्श्वे प्रगत्वैव जयकालं प्रतीक्षयेत् । दीपच्छायां समाश्रित्य तमो वसति सर्वदा
"त्याच्या जवळ जाऊन, योग्य वेळेची वाट पाहावी; दिव्याच्या सावलीत नेहमीच अंधार असतो."
स्नेहं दशागतं प्रेक्ष्य दीपस्यापि महाबलम् । प्रकाशं याति वेगेन तमश्च वर्द्धते पुनः
"तेलाची स्थिती पाहून, मोठ्या दिव्याचा प्रकाश झपाट्याने वाढतो, पण अंधारही पुन्हा वाढतो."
तथा प्रसादयेच्छन्नः स्नेहं निर्दिश्य तत्त्वतः । स्नेहं कृत्वासुरैः सार्द्धं धर्मभावैः सुरद्विषः
"त्याचप्रमाणे, खऱ्या अर्थाने स्नेह दाखवून, गुप्तपणे प्रसन्न करावे; असुरांशी स्नेह करून, देवद्वेष्टे धर्माने वागतात."
पूर्वमुक्तं सुमंत्रं तु मुनिना कश्यपेन हि । तेन मंत्रेण राजेंद्र कुरु कार्यं स्वमात्मवान्
"पूर्वी कश्यप ऋषींनी सांगितलेला मंत्र—हे राजन, तोच सल्ला पाळून, स्वतःवर नियंत्रण ठेवून कार्य कर."
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राह दैत्यः प्रतापवान् । पौत्र नैवं करिष्येहं मानभंगं तथात्मनः
हे ऐकून, तो पराक्रमी दैत्य म्हणाला, "नातवा, मी असे करणार नाही, ना स्वतःचा अपमान करणार."
अन्ये च बांधवाः सर्वे तमूचुर्नयपंडितम् । बलिनोक्तं च यत्पुण्यं देवतानां प्रियंकरम्
इतर सर्व नातेवाईक त्या नीतिवंताला म्हणाले, "बळीने सांगितलेले पुण्य, जे देवांना प्रिय आहे—"
शक्रमानकरं प्रोक्तं दानवानां भयंकरम् । करिष्यामो वयं सर्वे तप एवमनुत्तमम्
"ते इंद्रावर परिणाम करत नाही आणि दानवांना भयंकर आहे; म्हणून आम्ही सर्वजण उत्तम तप करणार आहोत."
तपसा निर्जित्य देवान्हरिष्यामः स्वकं पदम् । एवमामंत्र्य ते सर्वे निराकृत्य बलिं तदा
तपस्येच्या जोरावर आपण देवांना हरवून आपलं स्थान परत मिळवू, असं ठरवून त्यांनी सगळ्यांनी एकत्र चर्चा केली आणि त्या वेळी बळीला नाकारलं.
विष्णोः सार्द्धं महावैरं हृदि कृत्वा महासुराः । तपश्चक्रुस्ततः सर्वे गिरिदुर्गेषु सानुषु
विष्णूविषयी मोठा राग मनात धरून त्या बलाढ्य असुरांनी एकत्र येऊन डोंगरांच्या कड्यावर कठोर तप सुरू केलं.
एवं ते दानवाः सर्वे त्यक्तरागाः सुनिश्चिताः । कामक्रोधविहीनाश्च निराहारा जितक्लमाः
त्या सर्व दानवांनी आसक्ती सोडली, मनाशी ठाम निश्चय केला, इच्छा आणि राग बाजूला ठेवले, उपवास केला आणि थकवा जिंकला.
ऋषय ऊचुः- सर्वज्ञेन त्वया प्रोक्तं दैत्यदानवसंगरम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामः सुव्रतस्य महात्मनः
ऋषी म्हणाले: हे सर्वज्ञानी, तू दैत्य आणि दानवांचा संघर्ष सांगितला आहेस; आता आम्हाला त्या सु व्रत या महात्म्याबद्दल ऐकायचं आहे.
कस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कस्य गोत्रसमुद्भवः । किं तपस्तस्य विप्रस्य कथमाराधितो हरिः
हा ज्ञानी कोणाचा मुलगा होता? कोणत्या कुळात जन्मला? त्या ब्राह्मणाने कोणती तपस्या केली आणि त्याने हरिला कसा प्रसन्न केला?
सूत उवाच- कथा प्रज्ञाप्रभावेण पूर्वमेव यथा श्रुता । तथा विप्राः प्रवक्ष्यामि सुव्रतस्य महात्मनः
सूतम्हणाला: पूर्वी जशी ही कथा ऐकली आहे, तशीच मी तुम्हाला त्या सु व्रत या महात्म्याची गोष्ट सांगतो.