भक्त्या प्रणम्य ते सर्वे समूचुः कश्यपं तदा । दानवा ऊचुः- भवद्वीर्यात्समुत्पत्तिरस्माकं द्विजसत्तम
त्यांनी भक्तीने कश्यपांना नमस्कार करून असे बोलले.
देवतानां महाभाग दानवानां तथैव च । वयं च दानवाः सर्वे बलवीर्यपराक्रमाः
दानव म्हणाले: द्विजश्रेष्ठा, तुझ्या सामर्थ्यामुळेच आमचा आणि देवतांचा जन्म झाला; आम्ही सर्व दानव बळवान, वीर आणि पराक्रमी आहोत.
उपायज्ञाः सुधीराश्च उद्यमेन समन्विताः । वयं तु बहवस्तात देवास्त्वल्पास्तथैव च
आम्ही दानव बुद्धिमान, उपाय जाणणारे, आणि प्रयत्नशील आहोत; आम्ही अनेक आहोत, वडिलांनो, आणि देव कमी आहेत.
कथं जयंति ते सर्वे वयं भग्ना महाहवात् । तत्किं वै कारणं तात बलतेजः समन्विताः
ते सर्व देव नेहमी जिंकतात आणि आम्ही मोठ्या युद्धात हरतो, हे वडिलांनो, बळ आणि तेज आमच्याकडे असूनही याचे कारण काय?
मत्तनागसहस्राणामेकैकस्य महामते । बलमस्ति च दैत्यस्य नास्ति देवेषु तादृशम्
प्रत्येक दैत्याजवळ हजार मदमस्त हत्तींचे बळ आहे, हे महाबुद्धी; असे बळ देवांमध्ये नाही.
जयश्च दृश्यते तात देवेष्वेव महाहवे । तत्सर्वं कथयस्वैव संशयंछेत्तुमर्हसि
तरीही, मोठ्या युद्धात विजय नेहमी देवांचाच होतो; हे सर्व सांग, आमचा संशय दूर कर.
कश्यप उवाच- शृणुध्वं पुत्रकाः सर्वे जयस्यापि च कारणम् । यस्माद्धि देवताः सर्वे समरे जयिनोऽभवन्
कश्यप म्हणाले: मुलांनो, सर्वांनी ऐका, देवांना युद्धात विजय का मिळतो याचे कारण मी सांगतो.
वीर्यनिर्वापकस्तातो माताक्षेत्रमिदं सदा । धारणे पालने चैव पोषणे च यथैव हि
मातृकळा नेहमीच वीर्य कमी करते; पालन, पोषण आणि संरक्षण यातही हेच खरे आहे.
किं कुर्याद्विषमार्थे तु पिता पुत्रे च वै तथा । अत्र प्रधानं कर्मैव मामेवं बुद्धिराश्रिता
विषाच्या बाबतीत वडिलांनी किंवा मुलांनी काय करावं, असा प्रश्न पडतो. अशा वेळी कृतीच सर्वात महत्त्वाची असते; माझं मत असं ठाम आहे.
द्वैविध्यं कर्मसंबंधं पापपुण्यसमुद्भवम् । सत्यमेव समाश्रित्य क्रियते धर्म उत्तमः
कृतीशी संबंध दोन प्रकारचा असतो—पाप आणि पुण्य यातून तो निर्माण होतो. फक्त सत्यावर आधार ठेवूनच श्रेष्ठ धर्म आचरला जातो.
तपोध्यानसमायुक्तं तारणाय हि तं सुताः । पतनाय पातकं प्रोक्तं सर्वदैव न संशयः
तप आणि ध्यान याने जोडलेली कृती मुक्तीसाठी असते, मुलांनो. जे पाप म्हणून सांगितलं जातं, ते नेहमीच अधःपतनाकडे नेतं, यात शंका नाही.
बलेन परिवारेण आभिजात्येन पुत्रकाः । पुण्यहीनस्य पुंसो वै तद्बलं विकलायते
शक्ती, कुटुंब आणि उच्च जन्म या गोष्टी असल्या तरी, मुलांनो, ज्याच्याकडे पुण्य नाही त्याची ही ताकद अपुरीच पडते.
उन्नता गिरिदुर्गेषु वृक्षाः संति सुपुत्रकाः । पतंति वातवेगेन समूलास्तु घनास्तथा
डोंगरातील किल्ल्यांमध्ये उंच झाडं उभी असतात, पण चांगल्या मुलांनो, वाऱ्याच्या जोराने ती मुळासकट पडतात, जशी ढगही कोसळतात.
सत्यधर्मविहीनास्ते तथायांति यमक्षयम् । साधारणः प्राणिनां च धर्म एष सुपुत्रकाः
जे सत्य आणि धर्म यांच्याशिवाय आहेत, ते यमाच्या लोकात जातात. हा सर्व जीवांसाठीचा सामान्य नियम आहे, चांगल्या मुलांनो.
येन संतरते जंतुरिह चैव परत्र च । तद्युष्माभिः परित्यक्तं सत्यं धर्मसमन्वितम्
ज्यामुळे जीव इथे आणि पुढच्या जन्मातही तारला जातो, तेच सत्य आणि धर्माने युक्त असलेलं तुम्ही सोडून दिलं आहे.
अधर्ममास्थितं पुत्रा युष्माभिः सत्यवर्जितैः । सत्यधर्मतपोभ्रष्टाः पतिता दुःखसागरे
मुलांनो, तुम्ही अधर्माला स्वीकारलं आहे आणि सत्य सोडलं आहे. सत्य, धर्म आणि तप यापासून दूर जाऊन तुम्ही दुःखाच्या सागरात बुडालात.
देवाश्च सत्यसंपन्नाः श्रेयसा च समन्विताः । तपः शांतिदमोपेताः सुपुण्या पापवर्जिताः
देव सत्य आणि कल्याण याने संपन्न आहेत; त्यांच्याकडे तप, शांती आणि संयम आहे, ते अत्यंत पुण्यवान आणि पापरहित आहेत.
यत्र सत्यं च धर्मश्च तपः पुण्यं तथैव च । यत्र विष्णुर्हृषीकेशो जयस्तत्र प्रदृश्यते
जिथे सत्य, धर्म, तप आणि पुण्य आहे, जिथे विष्णू, हृषीकेश उपस्थित आहे, तिथेच विजय दिसतो.
तेषां सहायः संभूतो वासुदेवः सनातनः । तस्माज्जयंति ते देवाः सत्यधर्मसमन्विताः
त्यांचा सहायक म्हणून सनातन वासुदेव उभा आहे; म्हणूनच सत्य आणि धर्माने युक्त असलेले ते देव नेहमी जिंकतात.
सहायेन बलेनैव पौरुषेण तथैव च । भवंतः किल वै पुत्रास्तपः सत्यविवर्जिताः
मुलांनो, सहकारी, शक्ती आणि प्रयत्न असूनही, तुम्ही तप आणि सत्य यापासून वंचित आहात.
यस्य विष्णुः सहायश्च तपश्चैव बलं तथा । तस्यैव च जयो दृष्ट इति धर्मविदो विदुः
ज्याचा सहकारी विष्णू आहे, ज्याच्याकडे तप आणि बळ आहे, त्यालाच विजय मिळतो—असं धर्म जाणणारे सांगतात.
यूयं धर्मविहीनास्तु तपः सत्यविवर्जिताः । ऐंद्रं पदं बलेनैव प्राप्तवंतश्च पूर्वतः
तुमच्याकडे धर्म, तप आणि सत्य नाही; तुम्ही आधी केवळ बळावर इंद्रपद मिळवलं होतं.
तपो विना महाप्राज्ञा धर्मेण यशसा विना । बलदर्पगुणैः पुत्रा न प्राप्यमैन्द्रकं पदम्
मुलांनो, तप, धर्म आणि यशाशिवाय, केवळ बळ, गर्व किंवा गुण यांच्या आधारे इंद्रपद मिळवता येत नाही.
प्राप्याप्यैंद्रं पदं पुत्रास्ततो भ्रष्टा भवंति हि । तस्माद्यूयं प्रकुर्वंतु तपः पुत्राः समन्विताः
मुलांनो, इंद्रपद मिळवलं तरी त्यातून खाली पडता; म्हणून तुम्ही सर्वांनी तप करावं, असं मी सांगतो.
अविरोधेन संयुक्ता ज्ञानध्यानसमन्विताः । वैरं चैव न कर्तव्यं केशवेन समं कदा
एकमेकांशी विरोध न करता, ज्ञान आणि ध्यान याने युक्त राहा; केशवाशी कधीही वैर करू नका.
एवंविधा यदा पुत्रा यूयं धन्या भविष्यथ । परां सिद्धिं तदा सर्वे प्रयास्यथ न संशयः
मुलांनो, तुम्ही असे झालात की, खऱ्या अर्थाने धन्य व्हाल; तेव्हा सर्वांनी उत्तम सिद्धी मिळवली जाईल, यात शंका नाही.
एवं संभाषितास्ते तु कश्यपेन महात्मना । समाकर्ण्य पितुर्वाक्यं दानवास्ते महौजसः
महात्मा कश्यप यांनी असे सांगितल्यावर, त्या बलवान दानवांनी आपल्या वडिलांचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकले.
प्रणम्य कश्यपं भक्त्या समुत्थाय त्वरान्विताः । सुमंत्रं चक्रिरे दैत्याः परस्परसमाहिताः
दानवांनी भक्तीभावाने कश्यपांना वंदन केले, झटकन उठले आणि एकत्र येऊन आपसात सल्ला केला.
हिरण्यकशिपू राजा तानुवाचाथ दानवान् । तपश्चैव करिष्यामो दुष्करं सर्वदायकम्
मग हिरण्यकशिपू राजा दानवांना म्हणाला, "आपण कठीण आणि सर्व काही देणारे तप करणार आहोत."
हिरण्याक्षस्तदोवाच करिष्ये दारुणं तपः । ततो बलेन त्रैलोक्यं ग्रहीष्ये नात्र संशयः
हिरण्याक्ष म्हणाला, "मी कठोर तप करीन; त्या बळावर मी तिन्ही लोक जिंकून घेईन—यात काहीच शंका नाही."