सांख्यकास्तार्किकाः श्रौतास्तेषां शब्दापशब्दजात् । मलात्पूता द्वितीयायां ततोर्थे निर्मला च सा
सांख्य, न्याय, आणि श्रौत पंथाचे लोक—जे योग्य आणि अयोग्य शब्द वापरतात—दुसऱ्या दिवशी अपवित्रतेतून मुक्त होतात; म्हणून ती तिथी पवित्र आहे.
कृष्णस्य जन्मना वत्स त्रैलोक्यं पावितं भवेत् । नभस्येते विनिर्दिष्टा निर्मला सा तिथिर्बुधैः
कृष्णाचा जन्म झाल्यामुळे, बाळा, तिन्ही लोक पवित्र झाले; नभस्य महिन्यात जी तिथी ठरवली आहे, ती तिथी ज्ञानी लोकांनी पवित्र मानली आहे.
अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । पितॄन्पितामहान्प्रेतसंचारात्प्रेतसंचरा
अग्निष्वात्त, बर्हिषद, आज्यप, सोमप—हे सर्व पितर आणि पूर्वज—प्रेतांच्या संचाराशी जोडले गेले आहेत म्हणून त्यांना 'प्रेतसंचारी' म्हणतात.
प्रेतास्तु पितरः प्रोक्तास्तेषां तस्यां तु संचरः । पुत्रपौत्रेस्तुदौहित्रैः स्वधामंत्रैस्तु पूजिताः
पितरांना 'प्रेत' असे म्हणतात, आणि त्यांचा संचार त्या दिवशी होतो; पुत्र, नातू आणि मुलीचे पुत्र यांनी स्वधा मंत्रांनी त्यांची पूजा केली जाते.
श्राद्धदानमखैस्तृप्ता यांत्यतः प्रेतसंचरा । महालये तु प्रेतानां संचारो भुवि दृश्यते
श्राद्ध, दान आणि यज्ञांनी पितर तृप्त होतात आणि निघून जातात; म्हणून तिला 'प्रेतसंचार' असे म्हणतात. महालयात प्रेतांचा संचार पृथ्वीवर दिसतो.
तेनैषा प्रेतसंचारा कीर्तिता शिखिवाहन । यमस्य क्रियते पूजा यतोऽस्या पावके नरैः
म्हणून, शिखिवाहना, हिला 'प्रेतसंचार' असे म्हटले जाते. या दिवशी पुरुष अग्नीने यमाची पूजा करतात.
तेनैषा याम्यका प्रोक्ता सत्यं सत्यं मयोदितम् । एतत्कार्तिकमाहात्म्यं ये शृण्वंति नरोत्तमाः
म्हणूनच हिला 'यमाचा दिवस' असे म्हणतात; हे मी सत्य सांगितले. जे उत्तम पुरुष हे कार्तिक माहात्म्य ऐकतात—
कार्तिकस्नानजं पुण्यं तेषां भवति निश्चितम्
त्यांना कार्तिकस्नानामुळे मिळणारे पुण्य नक्कीच प्राप्त होते.
कार्तिके च द्वितीयायां पूर्वाह्णे यममर्चयेत् । भानुजायां नरः स्नात्वा यमलोकं न पश्यति
कार्तिक महिन्यात शुद्ध पक्षातील द्वितीयेच्या दिवशी सकाळच्या वेळी यमाचे पूजन करावे. भानुद्वितीयेला जो मनुष्य स्नान करतो, त्याला यमलोकाचे दर्शन होत नाही.
कार्तिके शुक्लपक्षे तु द्वितीयायां तु शौनक । यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेऽचितः
कार्तिक महिन्यात शुद्ध पक्षातील द्वितीयेला, शौनक, यमाला यमुनाने आपल्या घरी जेवू घालून सन्मान केला होता.
द्वितीयायां महोत्सर्गो नारकीयाश्च तर्पिताः । पापेभ्यो विप्रयुक्तास्ते मुक्ताः सर्वनिबंधनात्
द्वितीयेला मोठा उत्सव असतो आणि नरकात जाणाऱ्यांनाही तृप्ती मिळते; पापांपासून वेगळे झालेले ते सर्व बंधनांतून मुक्त होतात.
आशंसिताश्च संतुष्टाः स्थिताः सर्वे यदृच्छया । तेषां महोत्सवो वृत्तो यमराष्ट्रसुखावहः
जे आशावादी आणि समाधानी आहेत, ते सर्व आपल्या इच्छेनुसार तिथे राहतात; त्यांच्यासाठी हा मोठा उत्सव झाला आणि यमाच्या राज्यात सुख मिळाले.
अतो यमद्वितीयेयं त्रिषुलोकेषु विश्रुता । तस्मान्निजगृहे विप्र न भोक्तव्यं ततो बुधैः
म्हणूनच ही यमद्वितीया तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे; म्हणून, ज्ञानी माणसाने या दिवशी आपल्या घरी जेवू नये.
स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनं । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः
बहिणीच्या प्रेमाने दिलेले जेवण, जे शरीराला बळ देते, ते घ्यावे. आणि योग्य पद्धतीने बहिणींना दान द्यावे.
स्वर्णालंकारवस्त्राणि पूजासत्कारसंयुतम् । भोक्तव्यं सह जायाश्च भगिन्याहस्ततः परम्
सोन्याचे दागिने, वस्त्रे, पूजन आणि आदर यांचा आनंद पत्नीसमवेत घ्यावा आणि नंतर बहिणीच्या हातून जेवण घ्यावे.
सर्वासु भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं बलवर्द्धनम् । ऊर्जे शुक्लद्वितीयायां पूजितस्तर्पितो यमः
सर्व बहिणींच्या हातून बळ वाढवणारे जेवण घ्यावे; ऊर्जेच्या शुद्ध द्वितीयेला यमाचे पूजन करून त्याला तृप्त करावे.
महिषासनमारूढो दंडमुद्गरभृत्प्रभुः । वेष्टितः किंकरैहृष्टैस्तस्मै याम्यात्मने नमः 6.122.
म्हैसाळ्यावर बसलेला, दंड आणि गदा हातात असलेला, आनंदी सेवकांनी वेढलेला जो यम आहे, त्या संयमस्वरूप यमाला मी वंदन करतो.
यैर्भगिन्यः सुवासिन्यो वस्त्रदानादि तोषिताः । न तेषां वत्सरं यावत्कलहो न रिपोर्भयम्
ज्यांच्या विवाहित बहिणी वस्त्रदान वगैरेने संतुष्ट होतात, त्यांना वर्षभर ना भांडण होते ना शत्रूंची भीती राहते.
धन्यं यशस्यमायुष्यं धर्मकामार्थसाधनम् । व्याख्यातं सकलं पुत्र सरहस्यं मयानघ
हे पुत्रा, मी तुला सर्व गुपित सांगितले, जे धन्य, कीर्ती मिळवणारे, दीर्घायुष्य देणारे आणि धर्म, काम, अर्थ साधणारे आहे.
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितः प्रतितिथौ स्वसृसौहृदेन । तस्मात्स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति वित्तशुभसंपदमुत्तमां सः
ज्या तिथीला यमुनाने यमराजाला जेवू घातले, आणि दरवर्षी बहिणीच्या प्रेमाने जे जेवण घेतले जाते, त्याने येथे बहिणीच्या हातून जेवण करणाऱ्याला उत्तम संपत्ती, धन आणि शुभ लाभ मिळतो.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्ससहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये। द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील कार्तिकमाहात्म्य या विभागातील एकशेबावीसवा अध्याय, पंचपंचाश हजार श्लोकांच्या संहितेत येथे संपला.
कार्तवीर्य उवाच। हेतुना केन विप्रर्षे माघस्नाने महाद्भुतः । प्रभावो वर्ण्यते नूनं तन्मे कथय सुव्रत
कार्तवीर्य म्हणाला: हे श्रेष्ठ ऋषी, माघ महिन्यातील स्नानाला एवढी अद्भुत शक्ती का सांगितली आहे? हे सदाचारी, मला ते सांग.
गतपापो यदेकेन द्वितीयेन दिवं गतः । वैश्योऽसौ माघपुण्येन ब्रूहि मे तत्कुतूहलम्
एकाने पापमुक्त होऊन, दुसऱ्याने स्वर्ग मिळवून, तो व्यापारी माघ महिन्याच्या पुण्यामुळे कसा लाभला? मला या गोष्टीची उत्सुकता आहे, ते सांग.
दत्तात्रेय उवाच। निसर्गात्सलिलं मेध्यं निर्मलं शुचिपांडुरम् । मलहं पुरुषव्याघ्र द्रावकं दाहनाशनम् । तारकं सर्वभूतानां पोषणं जीवनं च यत्
दत्तात्रेय म्हणाले: पाण्याचे स्वभावतः शुद्ध, निर्मळ आणि पवित्रपणा असतो; ते मल दूर करते, वितळवते, दाह शांत करते, सर्व प्राण्यांचे रक्षण करते, पोषण देते आणि जीवन देते.
आपो नारायणोदेवः सर्ववेदेषु पठ्यते । ग्रहाणां च यथा सूर्यो नक्षत्राणां यथा शशी । मासानां च तथा माघः श्रेष्ठः सर्वेषु कर्मसु
सर्व वेदांत पाण्याला नारायण म्हटले आहे; जसे ग्रहांमध्ये सूर्य श्रेष्ठ, नक्षत्रांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ, तसे सर्व कर्मांमध्ये माघ महिना श्रेष्ठ आहे.
मकरस्थे रवौ माघे प्रातः काले तथाऽमले । गोष्पदेऽपि जले स्नानं स्वर्गदं पापिनामपि
माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत असताना, सकाळच्या वेळी अगदी गायीच्या पावलातील पाण्यातही स्नान केले, तरी ते पाप्यांनाही स्वर्ग देते.
योगोऽयं दुर्लभो राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । अस्मिन्योगे त्वशक्तोऽपि स्नायाद्यदि दिनत्रयम्
राजा, हा योग तीनही लोकांतील सर्व सजीवांसाठी फार दुर्मिळ आहे. या योगात सामर्थ्य नसले तरी, जो कोणी तीन दिवस स्नान करतो,
दद्यात्किंचिदशक्तोऽपि दरिद्राभाववांच्छया । त्रिस्नानेनापि माघस्य धनिनो दीर्घजीविनः
किंवा, ज्याला शक्य नाही, पण दारिद्र्य दूर व्हावे म्हणून थोडेसे दान करतो, तर माघ महिन्यात तीन वेळा स्नान केल्याने श्रीमंत आणि दीर्घायुषी लोकांनाही लाभ होतो.
पंच वा सप्त वाहानि चंद्रवद्वर्धते फलम् । संप्राप्ते मकरादित्ये पुण्ये पुण्यप्रदे नृणाम्
पाच किंवा सात दिवस केलेल्या स्नानाचे फळ चंद्रासारखे वाढत जाते. सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा ते पुण्य लोकांना उत्तम फळ देते.
सत्कार्यास्तिथयः सर्वा स्नानदानादि कर्मसु । कर्तारं दापयंतीह ह्यक्षयं शाश्वतं पदम्
सर्व चांगली कृत्ये आणि पाहुण्यांचे आदर, स्नान, दान यांसारख्या कर्मांत, करणाऱ्याला येथेच अक्षय आणि शाश्वत स्थान मिळवून देतात.