भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु
त्या माझ्या भावाला, हे भाग्यवान, मी आता बोलावतो; अरे विवेक, माझ्या भाव्या, आमच्या दोघांचे बोल ऐक.
एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच- शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः
ये, ये, हे अत्यंत भाग्यशाली, हे महाबुद्धी, माझ्या प्रेमासाठी ये. कश्यप म्हणाले — तो शांती आणि क्षमा या दोन पत्नींसह आला.
सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः
तो सर्वत्र पाहणारा, सर्वत्र असणारा, सर्वत्र व्यापणारा आणि सर्व तत्त्वांचा सार समजणारा आहे; तो सर्व शंका दूर करणारा आणि ज्ञानावर प्रेम करणारा आहे.
धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः
त्या महात्म्याच्या धारणा आणि बुद्धी या दोन कन्या आहेत; योग हा त्याचा ज्येष्ठ पुत्र आहे आणि मोक्ष हा त्याचा श्रेष्ठ गुरु आहे.
निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः
तो निर्मळ आहे, अहंकाररहित आहे, निराश आहे, काहीही धरून ठेवत नाही; सर्व काळात शांतचित्त असणारा, द्वंद्व पार केलेला आणि महाबुद्धी असलेला आहे.
स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती
तो विवेक गुणरत्नांनी सुशोभित होऊन आला आहे; धर्म आणि सत्य हे दोन महान मंत्री त्याचे आहेत, जे मोठ्या समजुतीचे आहेत.
क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः
क्षमा आणि शांतीने युक्त असा तो विवेक येथे आला आहे. वीतराग म्हणाले — 'मी बोलावल्यावर आलो आहे.'
तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे
म्हणून, भाऊ, तू मला का बोलावलेस, ते सर्व कारण माझ्यासमोर सांग.
वीतराग उवाच- पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः
वीतराग म्हणाले — जो पुरुष तुझ्यासमोर उभा आहे, मोठ्या बंधनांनी बांधलेला आहे, मोहाच्या बाणांनी गोंधळलेला आहे आणि संसाराच्या जाळ्यात अडकलेला आहे —
सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः
तो सर्वांचा व्यापणारा स्वामी आहे आणि माझ्याही आत्म्याचा आहे; तो पंचतत्त्वांनी वेढलेला आहे, ज्ञान आणि ध्यान यांचा अभाव असलेला आहे.
पृच्छतामेनमात्मानं भवांस्तत्त्वेषु पंडितः । वीतरागवचः श्रुत्वा विवेको वाक्यमब्रवीत्
तू तत्त्वज्ञानी आहेस, म्हणून या आत्म्याला विचार. वीतरागाचे बोल ऐकून विवेक बोलला.
विवेक उवाच- सुखेन स्थीयते देव भवता विश्वनायक । आगते त्वयि संसारे किं किं भुक्तं सुखं स्वयम्
विवेक म्हणाला — देवा, विश्वाचा नायक, तुझ्या उपस्थितीत राहणे सोपे आहे; पण तू संसारात गेल्यावर, स्वतःसाठी कोणते सुख अनुभवलेस?
आत्मोवाच- गर्भवासो महद्दुःखमसह्यं दारुणं मया । भुक्तमेव महाप्राज्ञ ज्ञानहीनेन वै सदा
आत्मा म्हणाला — गर्भात राहणे हे फार मोठे, असह्य आणि भयंकर दुःख आहे, जे मी खरोखरच अनुभवले आहे, हे महाप्राज्ञ, नेहमीच ज्ञानाशिवाय.
देहेपि ज्ञानविभ्रष्टः सोहं जातो ह्यनेकधा । बाल्यावस्थां गतेनाथ कृत्याकृत्यं कृतं मया
शरीरातही ज्ञान हरवलेले असताना मी अनेक वेळा जन्म घेतला; बाल्यावस्थेत पोहोचल्यावर योग्य-अयोग्य असे दोन्ही मी केले.
तारुण्येन कृता क्रीडा भुक्ता भार्या ह्यनेकशः । वार्धकं प्राप्य संतप्तः पुत्रशोकादिभिस्तथा
तरुणपणी मी खेळलो, अनेक वेळा पत्नींचा आनंद घेतला; पण म्हातारपण आलं तेव्हा मुलांच्या दुःखाने आणि इतर वेदनांनी मी फारच त्रस्त झालो.
भार्यादीनां वियोगैस्तु दग्धोस्म्यहमहर्निशम् । दुःखैरनेकसंवर्णैः संतप्तोस्मि दिनेदिने
पत्नी वगैरे सर्वांचं वियोग दिवस-रात्र मला जाळतंय; अनेक प्रकारच्या दुःखांनी मी रोजच त्रस्त होतो.
दिवारात्रौ महाप्राज्ञ न विंदामि सुखं क्वचित् । एवं दुःखै सुसंतप्तः किं करोमि महामते
महाज्ञानी, मला दिवस असो वा रात्र, कुठेच सुख सापडत नाही; अशा या दुःखांनी होरपळून मी काय करू, हे सांग, ज्ञानीजनांनो.
तमुपायं वदस्वैव सुखं विंदामि येन वै । अस्मात्संसारजालौघान्मोचयाद्य सुबंधनात्
मला खरं सुख मिळेल असा उपाय सांग, आणि या संसाराच्या मोठ्या ओघातून, या घट्ट बंधनातून आजच मला मुक्त करणारा मार्ग दाखव.
विवेक उवाच- भवाञ्छुद्धोसि निर्द्वन्द्वो ह्यपापोसि जगत्पते । एनं गच्छ महात्मानं वीतरागं सुखप्रदम्
विवेक म्हणाले – तू शुद्ध आहेस, द्वैतापासून मुक्त आहेस, पापरहित आहेस, हे जगाच्या अधिपती; त्या महात्म्याजवळ जा, जो रागरहित आहे आणि सुख देणारा आहे.
निःसंशयं त्वया दृष्टं नग्नमाचारवर्जितम् । सुखप्रदर्शको ह्येष सर्वसंतापनाशकः
नक्कीच, तू त्याला पाहिलं आहेस, जो वस्त्ररहित आहे आणि सर्व वर्तनांपासून मुक्त आहे; तोच खरा सुख दाखवणारा आणि सर्व दुःखांचा नाश करणारा आहे.
एवमाकर्ण्य शुद्धात्मा वीतरागं गतः पुनः । तमुवाच श्वसन्दीनः श्रूयतां वचनं मम
असं ऐकून, शुद्ध मनाचा तो पुन्हा त्या रागरहित महात्म्याजवळ गेला; श्वास घेत घेत, दुःखाने व्याकुळ होऊन म्हणाला – माझं बोलणं ऐका.
सुखं विंदामि येनाहं तं मार्गं मम दर्शय । एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव
मला ज्यातून सुख मिळेल तो मार्ग दाखवा; असो, महाज्ञानी, मी तुझं सांगितलेलं नक्कीच पाळीन.
पुनर्गच्छ विवेकं हि सुखवार्ता कृता त्वया । सुखमार्गस्य वै वक्ता तव एष भविष्यति
पुन्हा विवेकाकडे जा, कारण सुखाची वार्ता तुला त्याच्याकडून मिळाली आहे; तोच तुला सुखाच्या मार्गाचं सांगणारा ठरेल.
वीतरागेण पुण्येन प्रेषितो गतवान्प्रभुः । तमुवाच महात्मानं विवेकं शुद्धसत्तमम्
त्या पुण्यवान, रागरहिताने पाठवल्यामुळे प्रभू गेला आणि त्या शुद्ध, श्रेष्ठ विवेक महात्म्याला म्हणाला.
सुखं मे दर्शय त्वं हि वीतरागेण प्रेषितः । भवच्छरणमापन्नो रक्ष संसारदारुणात्
मला सुख दाखवा, कारण तुम्ही रागरहिताने पाठवलं आहे; मी तुमच्या आश्रयाला आलोय, या कठीण संसारातून मला वाचवा.
विवेक उवाच- ज्ञानं गच्छमहाप्राज्ञ स ते सर्वं वदिष्यति । आत्मा तथोक्तः संप्राप्तो यत्र ज्ञानं प्रतिष्ठितम्
विवेक म्हणाले – महाज्ञानी, तू ज्ञानाकडे जा, तो तुला सर्व काही सांगेल; जिथे ज्ञान स्थिर आहे, तिथेच तो आत्मा सांगितल्याप्रमाणे मिळतो.
भोभो ज्ञान महातेजः सर्वभावप्रदर्शक । शरणं त्वामहं प्राप्तः सुखमार्गं प्रदर्शय
हे ज्ञान, महान तेजस्वी, सर्व भावदशा दाखवणारे, मी तुझ्या आश्रयाला आलोय; मला सुखाचा मार्ग दाखव.
ज्ञानमुवाच- भृत्योहं तव लोकेश त्वं मां वेत्सि न सुव्रत । मया ध्यानेन वै पूर्वं वारितस्त्वं पुनःपुनः
ज्ञान म्हणाले – मी तुझा सेवक आहे, हे जगाच्या अधिपती, पण तू मला ओळखत नाहीस, हे सच्चरित्र; मी ध्यानाने तुला पुन्हा पुन्हा थांबवलं होतं.
पंचात्मकानां संगेन आपदं प्राप्तवान्भवान् । ध्यानं गच्छ महाप्राज्ञ स ते दाता सुखस्य च
पंचमहाभूतांच्या संगतीमुळे तू संकटात सापडलास; महाज्ञानी, तू ध्यानाकडे जा, तोच तुला सुख देईल.
ज्ञानेन प्रेषितो ह्यात्मा ध्यानमाश्रित्य संस्थितः । सुखमत्यंतसिद्धं च ध्यानं मे दर्शयस्व ह
ज्ञानाने पाठविलेला आत्मा ध्यानात स्थिर झाला आणि म्हणाला – मला ते अत्युच्च सुख दाखवा, जे ध्यानाने मिळतं.