लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता
तिने लाज बाळगावी, हे योग्य आहे; आता मी तुला आणखी काही सांगतो. तू ज्या मातेला उल्लेख केला, तिचे वर्णन मी करतो.
प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते
सर्व प्राण्यांच्या अंगांमध्ये चेतना नेहमीच असते; जी उच्च ज्ञान देते, तिलाच 'प्रज्ञा' म्हणतात.
प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा
'प्रज्ञा' हीच सर्व प्राण्यांची माता आहे, कारण ती त्यांचे पालन करते; ती सर्व लोकांत पोषण आणि कल्याणासाठी वास करते.
सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः
जिला 'सुमती' म्हणतात, तीच माता म्हणून ओळखली जाते; संसाराच्या मार्गाचे जे अनेक रूप आहेत, ती सर्व तिच्या द्वारे प्रकट होतात.
भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्
या माता खरोखरच आहेत, त्या अनेक दुःख दाखवतात; आईचे रूप सांगितले, आता तुला आणखी काय सांगू?
आत्मोवाच- भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम्
आत्म्याने विचारले: तू कोण आहेस, जो माझ्या दुःखाचा नाश करणारा येथे आला आहेस? कृपया स्वतःचे खरे स्वरूप विस्ताराने सांग.
वीतराग उवाच- यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा
वीतराग म्हणाले — जी जी इच्छा मनात टिकून राहतात, त्या सर्व निराशाच असतात; कारण त्या वाईटपणामुळे त्या या कर्मांना दुसऱ्या प्रकारे पाहू शकत नाहीत.
यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः
जिथे कधीही आशा पोहोचत नाही, तिथे राग, लोभ आणि मोह हे भीतीमुळे नाहीसे होतात.
वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच- कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः
मी वीतराग आहे — तुला शुभेच्छा! विवेक हा माझा सोबती आहे.
तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच- तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः
त्याच्या आणि तुझ्या स्वतःच्या भावाचे गुणधर्म सांग. वीतराग म्हणाले — मी त्याचे रूप किंवा गुण तुझ्यासमोर सांगणार नाही.
भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु
त्या माझ्या भावाला, हे भाग्यवान, मी आता बोलावतो; अरे विवेक, माझ्या भाव्या, आमच्या दोघांचे बोल ऐक.
एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच- शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः
ये, ये, हे अत्यंत भाग्यशाली, हे महाबुद्धी, माझ्या प्रेमासाठी ये. कश्यप म्हणाले — तो शांती आणि क्षमा या दोन पत्नींसह आला.
सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः
तो सर्वत्र पाहणारा, सर्वत्र असणारा, सर्वत्र व्यापणारा आणि सर्व तत्त्वांचा सार समजणारा आहे; तो सर्व शंका दूर करणारा आणि ज्ञानावर प्रेम करणारा आहे.
धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः
त्या महात्म्याच्या धारणा आणि बुद्धी या दोन कन्या आहेत; योग हा त्याचा ज्येष्ठ पुत्र आहे आणि मोक्ष हा त्याचा श्रेष्ठ गुरु आहे.
निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः
तो निर्मळ आहे, अहंकाररहित आहे, निराश आहे, काहीही धरून ठेवत नाही; सर्व काळात शांतचित्त असणारा, द्वंद्व पार केलेला आणि महाबुद्धी असलेला आहे.
स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती
तो विवेक गुणरत्नांनी सुशोभित होऊन आला आहे; धर्म आणि सत्य हे दोन महान मंत्री त्याचे आहेत, जे मोठ्या समजुतीचे आहेत.
क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः
क्षमा आणि शांतीने युक्त असा तो विवेक येथे आला आहे. वीतराग म्हणाले — 'मी बोलावल्यावर आलो आहे.'
तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे
म्हणून, भाऊ, तू मला का बोलावलेस, ते सर्व कारण माझ्यासमोर सांग.
वीतराग उवाच- पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः
वीतराग म्हणाले — जो पुरुष तुझ्यासमोर उभा आहे, मोठ्या बंधनांनी बांधलेला आहे, मोहाच्या बाणांनी गोंधळलेला आहे आणि संसाराच्या जाळ्यात अडकलेला आहे —
सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः
तो सर्वांचा व्यापणारा स्वामी आहे आणि माझ्याही आत्म्याचा आहे; तो पंचतत्त्वांनी वेढलेला आहे, ज्ञान आणि ध्यान यांचा अभाव असलेला आहे.
पृच्छतामेनमात्मानं भवांस्तत्त्वेषु पंडितः । वीतरागवचः श्रुत्वा विवेको वाक्यमब्रवीत्
तू तत्त्वज्ञानी आहेस, म्हणून या आत्म्याला विचार. वीतरागाचे बोल ऐकून विवेक बोलला.
विवेक उवाच- सुखेन स्थीयते देव भवता विश्वनायक । आगते त्वयि संसारे किं किं भुक्तं सुखं स्वयम्
विवेक म्हणाला — देवा, विश्वाचा नायक, तुझ्या उपस्थितीत राहणे सोपे आहे; पण तू संसारात गेल्यावर, स्वतःसाठी कोणते सुख अनुभवलेस?
आत्मोवाच- गर्भवासो महद्दुःखमसह्यं दारुणं मया । भुक्तमेव महाप्राज्ञ ज्ञानहीनेन वै सदा
आत्मा म्हणाला — गर्भात राहणे हे फार मोठे, असह्य आणि भयंकर दुःख आहे, जे मी खरोखरच अनुभवले आहे, हे महाप्राज्ञ, नेहमीच ज्ञानाशिवाय.
देहेपि ज्ञानविभ्रष्टः सोहं जातो ह्यनेकधा । बाल्यावस्थां गतेनाथ कृत्याकृत्यं कृतं मया
शरीरातही ज्ञान हरवलेले असताना मी अनेक वेळा जन्म घेतला; बाल्यावस्थेत पोहोचल्यावर योग्य-अयोग्य असे दोन्ही मी केले.
तारुण्येन कृता क्रीडा भुक्ता भार्या ह्यनेकशः । वार्धकं प्राप्य संतप्तः पुत्रशोकादिभिस्तथा
तरुणपणी मी खेळलो, अनेक वेळा पत्नींचा आनंद घेतला; पण म्हातारपण आलं तेव्हा मुलांच्या दुःखाने आणि इतर वेदनांनी मी फारच त्रस्त झालो.
भार्यादीनां वियोगैस्तु दग्धोस्म्यहमहर्निशम् । दुःखैरनेकसंवर्णैः संतप्तोस्मि दिनेदिने
पत्नी वगैरे सर्वांचं वियोग दिवस-रात्र मला जाळतंय; अनेक प्रकारच्या दुःखांनी मी रोजच त्रस्त होतो.
दिवारात्रौ महाप्राज्ञ न विंदामि सुखं क्वचित् । एवं दुःखै सुसंतप्तः किं करोमि महामते
महाज्ञानी, मला दिवस असो वा रात्र, कुठेच सुख सापडत नाही; अशा या दुःखांनी होरपळून मी काय करू, हे सांग, ज्ञानीजनांनो.
तमुपायं वदस्वैव सुखं विंदामि येन वै । अस्मात्संसारजालौघान्मोचयाद्य सुबंधनात्
मला खरं सुख मिळेल असा उपाय सांग, आणि या संसाराच्या मोठ्या ओघातून, या घट्ट बंधनातून आजच मला मुक्त करणारा मार्ग दाखव.
विवेक उवाच- भवाञ्छुद्धोसि निर्द्वन्द्वो ह्यपापोसि जगत्पते । एनं गच्छ महात्मानं वीतरागं सुखप्रदम्
विवेक म्हणाले – तू शुद्ध आहेस, द्वैतापासून मुक्त आहेस, पापरहित आहेस, हे जगाच्या अधिपती; त्या महात्म्याजवळ जा, जो रागरहित आहे आणि सुख देणारा आहे.
निःसंशयं त्वया दृष्टं नग्नमाचारवर्जितम् । सुखप्रदर्शको ह्येष सर्वसंतापनाशकः
नक्कीच, तू त्याला पाहिलं आहेस, जो वस्त्ररहित आहे आणि सर्व वर्तनांपासून मुक्त आहे; तोच खरा सुख दाखवणारा आणि सर्व दुःखांचा नाश करणारा आहे.