कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः
ती आपल्या उरोजांनी, कंबरेने आणि तारुण्याने शोभते; हृदयातील मांस वाढलेले दिसते, यात काहीच शंका नाही.
पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता
लोकांच्या पतनासाठी तिचा मोहाचा रूप दाखवले जाते; पण तू ज्या स्त्रीचे वर्णन केलेस, ती प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाही.
लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः
सृष्टीकर्ता आपल्या लीलाखेळीतून नेहमीच स्वतःच्या आनंदासाठी सर्व काही करतो; जशी स्त्री आहे, तशीच पुरुषांमध्येही जीव सर्वत्र वास करतो.
कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते
ज्यांना उरोज आणि गर्भाशय नाही, असे जे जीवितपणी मुक्त आहेत; पुरुषाला 'पुरुष' म्हणतात आणि स्त्रीला 'प्रकृती' असे म्हणतात.
रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते
तो तिच्यासोबत रमतो, पण कधीच मुक्त होत नाही; तू प्रकृतीशी एकरूप होऊन पुरुषांमध्ये दिसतोस.
कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने
हे समजून कोण कुणासाठी लाज बाळगावी? आनंदाकडे जा. आता मी तुला वृद्ध स्त्रीचे वर्णन सांगतो, जी नेहमीच वृद्ध असते, हे सुंदरमुखी.
त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला
तिची त्वचा आणि अंग जर्जर झाले आहेत, हे सुंदरमुखी; तिचे केस पांढरे आणि पिकलेले झाले आहेत, त्यामुळे ती त्रस्त आहे.
बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते
ती अशक्त आणि दुःखी झाली आहे, तिच्या अंगावर सुरकुत्या पसरल्या आहेत; आता वृद्ध वयात तिला स्त्री म्हणत नाहीत, तर फक्त वृद्ध म्हणतात.
एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता
ही तिची खूण सांगितली; आता मी तरुण स्त्रीचे वर्णन करतो, जी नेहमी ज्ञानात वाढत राहते आणि जीवाच्या जवळ असते.
सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता
तिला 'सुमती' असे नाव आहे, ती कधी वृद्ध, कधी तरुण असते; स्त्री नेहमीच पुरुषांच्या जगात वास करते.
लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता
तिने लाज बाळगावी, हे योग्य आहे; आता मी तुला आणखी काही सांगतो. तू ज्या मातेला उल्लेख केला, तिचे वर्णन मी करतो.
प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते
सर्व प्राण्यांच्या अंगांमध्ये चेतना नेहमीच असते; जी उच्च ज्ञान देते, तिलाच 'प्रज्ञा' म्हणतात.
प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा
'प्रज्ञा' हीच सर्व प्राण्यांची माता आहे, कारण ती त्यांचे पालन करते; ती सर्व लोकांत पोषण आणि कल्याणासाठी वास करते.
सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः
जिला 'सुमती' म्हणतात, तीच माता म्हणून ओळखली जाते; संसाराच्या मार्गाचे जे अनेक रूप आहेत, ती सर्व तिच्या द्वारे प्रकट होतात.
भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्
या माता खरोखरच आहेत, त्या अनेक दुःख दाखवतात; आईचे रूप सांगितले, आता तुला आणखी काय सांगू?
आत्मोवाच- भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम्
आत्म्याने विचारले: तू कोण आहेस, जो माझ्या दुःखाचा नाश करणारा येथे आला आहेस? कृपया स्वतःचे खरे स्वरूप विस्ताराने सांग.
वीतराग उवाच- यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा
वीतराग म्हणाले — जी जी इच्छा मनात टिकून राहतात, त्या सर्व निराशाच असतात; कारण त्या वाईटपणामुळे त्या या कर्मांना दुसऱ्या प्रकारे पाहू शकत नाहीत.
यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः
जिथे कधीही आशा पोहोचत नाही, तिथे राग, लोभ आणि मोह हे भीतीमुळे नाहीसे होतात.
वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच- कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः
मी वीतराग आहे — तुला शुभेच्छा! विवेक हा माझा सोबती आहे.
तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच- तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः
त्याच्या आणि तुझ्या स्वतःच्या भावाचे गुणधर्म सांग. वीतराग म्हणाले — मी त्याचे रूप किंवा गुण तुझ्यासमोर सांगणार नाही.
भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु
त्या माझ्या भावाला, हे भाग्यवान, मी आता बोलावतो; अरे विवेक, माझ्या भाव्या, आमच्या दोघांचे बोल ऐक.
एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच- शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः
ये, ये, हे अत्यंत भाग्यशाली, हे महाबुद्धी, माझ्या प्रेमासाठी ये. कश्यप म्हणाले — तो शांती आणि क्षमा या दोन पत्नींसह आला.
सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः
तो सर्वत्र पाहणारा, सर्वत्र असणारा, सर्वत्र व्यापणारा आणि सर्व तत्त्वांचा सार समजणारा आहे; तो सर्व शंका दूर करणारा आणि ज्ञानावर प्रेम करणारा आहे.
धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः
त्या महात्म्याच्या धारणा आणि बुद्धी या दोन कन्या आहेत; योग हा त्याचा ज्येष्ठ पुत्र आहे आणि मोक्ष हा त्याचा श्रेष्ठ गुरु आहे.
निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः
तो निर्मळ आहे, अहंकाररहित आहे, निराश आहे, काहीही धरून ठेवत नाही; सर्व काळात शांतचित्त असणारा, द्वंद्व पार केलेला आणि महाबुद्धी असलेला आहे.
स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती
तो विवेक गुणरत्नांनी सुशोभित होऊन आला आहे; धर्म आणि सत्य हे दोन महान मंत्री त्याचे आहेत, जे मोठ्या समजुतीचे आहेत.
क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः
क्षमा आणि शांतीने युक्त असा तो विवेक येथे आला आहे. वीतराग म्हणाले — 'मी बोलावल्यावर आलो आहे.'
तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे
म्हणून, भाऊ, तू मला का बोलावलेस, ते सर्व कारण माझ्यासमोर सांग.
वीतराग उवाच- पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः
वीतराग म्हणाले — जो पुरुष तुझ्यासमोर उभा आहे, मोठ्या बंधनांनी बांधलेला आहे, मोहाच्या बाणांनी गोंधळलेला आहे आणि संसाराच्या जाळ्यात अडकलेला आहे —
सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः
तो सर्वांचा व्यापणारा स्वामी आहे आणि माझ्याही आत्म्याचा आहे; तो पंचतत्त्वांनी वेढलेला आहे, ज्ञान आणि ध्यान यांचा अभाव असलेला आहे.