कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत्
कोणासाठी लाज धरावी? दुसरा कोणीच नाही. माणूस एकटा आणि दिव्य आहे; त्याचं काहीही कोण नष्ट करू शकत नाही.
अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत्
आता मी त्या लोकांविषयी सांगतो, ज्यांचा तू उल्लेख केलास—जसं कुंभार चाकावर मातीचा गोळा ठेवतो,
भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः
तो दोऱ्याने फिरवून त्यातून अनेक प्रकारची भांडी बनवतो; हजारो भांडी तो आपल्या इच्छेने आणि बुद्धीने घडवतो.
तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना
तसंच हा सृष्टीकर्ता वेगवेगळ्या रूपांची निर्मिती करतो; नंतर ती कुठल्याही कारणाने नष्ट होतात.
सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि
जे नेहमीच स्थिर आहेत आणि जे लोक सनातन आहेत, त्यांच्यासाठीच लाज असावी; कारण ते पुन्हा पृथ्वीवर येत नाहीत.
आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः
आकाश, वारा, अग्नी, पृथ्वी आणि पाचवा म्हणजे पाणी—हे सर्व लोक प्रकट आहेत आणि सर्वत्र पसरलेले आहेत.
सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते
सर्व सजीवांची ही पाच तत्त्वे अंगात नीट स्थिर आहेत; ती सर्वत्र आहेत—मग लाज कोणासाठी धरावी?
स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते
आता मी स्त्रियांचे रूप सांगतो; ऐक, मुला, या क्षणी—जसं हजारो घड्यांमध्ये पाणीच चमकतं.
एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान्
जसा एक चंद्र सर्वत्र प्रकाशतो, तसा मोठ्या आत्म्याने मोहाच्या चक्रात अडकलेल्या असंख्य जीवांमध्ये राहूनही तो सर्वत्र तेजस्वी दिसतो.
स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै
स्थावर आणि जंगम सर्व प्राण्यांमध्ये, पाप आणि मायेच्या मोहाच्या द्वाराने, तू जन्माच्या मार्गाने प्रवेश करतोस.
कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः
ती आपल्या उरोजांनी, कंबरेने आणि तारुण्याने शोभते; हृदयातील मांस वाढलेले दिसते, यात काहीच शंका नाही.
पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता
लोकांच्या पतनासाठी तिचा मोहाचा रूप दाखवले जाते; पण तू ज्या स्त्रीचे वर्णन केलेस, ती प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाही.
लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः
सृष्टीकर्ता आपल्या लीलाखेळीतून नेहमीच स्वतःच्या आनंदासाठी सर्व काही करतो; जशी स्त्री आहे, तशीच पुरुषांमध्येही जीव सर्वत्र वास करतो.
कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते
ज्यांना उरोज आणि गर्भाशय नाही, असे जे जीवितपणी मुक्त आहेत; पुरुषाला 'पुरुष' म्हणतात आणि स्त्रीला 'प्रकृती' असे म्हणतात.
रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते
तो तिच्यासोबत रमतो, पण कधीच मुक्त होत नाही; तू प्रकृतीशी एकरूप होऊन पुरुषांमध्ये दिसतोस.
कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने
हे समजून कोण कुणासाठी लाज बाळगावी? आनंदाकडे जा. आता मी तुला वृद्ध स्त्रीचे वर्णन सांगतो, जी नेहमीच वृद्ध असते, हे सुंदरमुखी.
त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला
तिची त्वचा आणि अंग जर्जर झाले आहेत, हे सुंदरमुखी; तिचे केस पांढरे आणि पिकलेले झाले आहेत, त्यामुळे ती त्रस्त आहे.
बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते
ती अशक्त आणि दुःखी झाली आहे, तिच्या अंगावर सुरकुत्या पसरल्या आहेत; आता वृद्ध वयात तिला स्त्री म्हणत नाहीत, तर फक्त वृद्ध म्हणतात.
एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता
ही तिची खूण सांगितली; आता मी तरुण स्त्रीचे वर्णन करतो, जी नेहमी ज्ञानात वाढत राहते आणि जीवाच्या जवळ असते.
सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता
तिला 'सुमती' असे नाव आहे, ती कधी वृद्ध, कधी तरुण असते; स्त्री नेहमीच पुरुषांच्या जगात वास करते.
लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता
तिने लाज बाळगावी, हे योग्य आहे; आता मी तुला आणखी काही सांगतो. तू ज्या मातेला उल्लेख केला, तिचे वर्णन मी करतो.
प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते
सर्व प्राण्यांच्या अंगांमध्ये चेतना नेहमीच असते; जी उच्च ज्ञान देते, तिलाच 'प्रज्ञा' म्हणतात.
प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा
'प्रज्ञा' हीच सर्व प्राण्यांची माता आहे, कारण ती त्यांचे पालन करते; ती सर्व लोकांत पोषण आणि कल्याणासाठी वास करते.
सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः
जिला 'सुमती' म्हणतात, तीच माता म्हणून ओळखली जाते; संसाराच्या मार्गाचे जे अनेक रूप आहेत, ती सर्व तिच्या द्वारे प्रकट होतात.
भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्
या माता खरोखरच आहेत, त्या अनेक दुःख दाखवतात; आईचे रूप सांगितले, आता तुला आणखी काय सांगू?
आत्मोवाच- भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम्
आत्म्याने विचारले: तू कोण आहेस, जो माझ्या दुःखाचा नाश करणारा येथे आला आहेस? कृपया स्वतःचे खरे स्वरूप विस्ताराने सांग.
वीतराग उवाच- यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा
वीतराग म्हणाले — जी जी इच्छा मनात टिकून राहतात, त्या सर्व निराशाच असतात; कारण त्या वाईटपणामुळे त्या या कर्मांना दुसऱ्या प्रकारे पाहू शकत नाहीत.
यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः
जिथे कधीही आशा पोहोचत नाही, तिथे राग, लोभ आणि मोह हे भीतीमुळे नाहीसे होतात.
वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच- कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः
मी वीतराग आहे — तुला शुभेच्छा! विवेक हा माझा सोबती आहे.
तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच- तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः
त्याच्या आणि तुझ्या स्वतःच्या भावाचे गुणधर्म सांग. वीतराग म्हणाले — मी त्याचे रूप किंवा गुण तुझ्यासमोर सांगणार नाही.