रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने
रात्री तो स्वप्न पाहतो, दिवसा त्याला शुद्धी राहत नाही. अशा रीतीने, देवी, त्याच्या अंगात रोज रोज अशक्तपणा भरतो.
संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च
या संसारात भटकणाऱ्याला तिथेच वैराग्य उमगते—शंका नसलेले, नातेवाईक नसलेले, शांत आणि समाधानी.
तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे
तेव्हा इच्छारहित आणि क्रोधरहित आत्म्याने विचारले—तू कोण आहेस, असा नग्न अवस्थेत? मित्रांसमोर तुला लाज वाटत नाही का?
यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः
जिथे लोक, स्त्रिया, वृद्ध, तरुणी आणि माताही आहेत, तिथे तू उघड्या अवस्थेत गेलास आणि तुला काही भीती वाटत नाही.
वीतराग उवाच- को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः
वैराग्यवान म्हणाला—इथे कोण नग्न दिसतो? मी कधीच नग्न नाही. तूच वस्त्रांनी बांधलेला आणि सजलेला आहेस.
न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः
मी कधीच नग्न नाही; ज्याचा मन इंद्रियांच्या मागे धावते आणि जो मर्यादा सोडतो, तोच खरा नग्न असतो.
आत्मोवाच- पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम्
आत्मा म्हणाला—माणसासाठी खरी मर्यादा कोणती? हे सुशील, जर तुला खात्रीने माहीत असेल तर विस्ताराने सांग.
वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा
महाज्ञानी वैराग्यवान म्हणाला—मन नेहमी सुख-दुःखात स्थिर राहते, हेच खरी मर्यादा आहे.
क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम्
सर्व प्रकारच्या अवस्थांनी त्रस्त झाल्यावर त्यांना सोडून द्यावे; आता मी लाज सांगतो, जिथे मन पूर्णपणे गुंतते.
मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते
आज मी असं नग्नपणे, कुठेही न थांबता वागू नये; नंतर जेव्हा मनापासून खंत वाटते, त्याला लाज म्हणतात.
कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत्
कोणासाठी लाज धरावी? दुसरा कोणीच नाही. माणूस एकटा आणि दिव्य आहे; त्याचं काहीही कोण नष्ट करू शकत नाही.
अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत्
आता मी त्या लोकांविषयी सांगतो, ज्यांचा तू उल्लेख केलास—जसं कुंभार चाकावर मातीचा गोळा ठेवतो,
भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः
तो दोऱ्याने फिरवून त्यातून अनेक प्रकारची भांडी बनवतो; हजारो भांडी तो आपल्या इच्छेने आणि बुद्धीने घडवतो.
तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना
तसंच हा सृष्टीकर्ता वेगवेगळ्या रूपांची निर्मिती करतो; नंतर ती कुठल्याही कारणाने नष्ट होतात.
सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि
जे नेहमीच स्थिर आहेत आणि जे लोक सनातन आहेत, त्यांच्यासाठीच लाज असावी; कारण ते पुन्हा पृथ्वीवर येत नाहीत.
आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः
आकाश, वारा, अग्नी, पृथ्वी आणि पाचवा म्हणजे पाणी—हे सर्व लोक प्रकट आहेत आणि सर्वत्र पसरलेले आहेत.
सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते
सर्व सजीवांची ही पाच तत्त्वे अंगात नीट स्थिर आहेत; ती सर्वत्र आहेत—मग लाज कोणासाठी धरावी?
स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते
आता मी स्त्रियांचे रूप सांगतो; ऐक, मुला, या क्षणी—जसं हजारो घड्यांमध्ये पाणीच चमकतं.
एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान्
जसा एक चंद्र सर्वत्र प्रकाशतो, तसा मोठ्या आत्म्याने मोहाच्या चक्रात अडकलेल्या असंख्य जीवांमध्ये राहूनही तो सर्वत्र तेजस्वी दिसतो.
स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै
स्थावर आणि जंगम सर्व प्राण्यांमध्ये, पाप आणि मायेच्या मोहाच्या द्वाराने, तू जन्माच्या मार्गाने प्रवेश करतोस.
कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः
ती आपल्या उरोजांनी, कंबरेने आणि तारुण्याने शोभते; हृदयातील मांस वाढलेले दिसते, यात काहीच शंका नाही.
पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता
लोकांच्या पतनासाठी तिचा मोहाचा रूप दाखवले जाते; पण तू ज्या स्त्रीचे वर्णन केलेस, ती प्रत्यक्षात अस्तित्वात नाही.
लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः
सृष्टीकर्ता आपल्या लीलाखेळीतून नेहमीच स्वतःच्या आनंदासाठी सर्व काही करतो; जशी स्त्री आहे, तशीच पुरुषांमध्येही जीव सर्वत्र वास करतो.
कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते
ज्यांना उरोज आणि गर्भाशय नाही, असे जे जीवितपणी मुक्त आहेत; पुरुषाला 'पुरुष' म्हणतात आणि स्त्रीला 'प्रकृती' असे म्हणतात.
रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते
तो तिच्यासोबत रमतो, पण कधीच मुक्त होत नाही; तू प्रकृतीशी एकरूप होऊन पुरुषांमध्ये दिसतोस.
कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने
हे समजून कोण कुणासाठी लाज बाळगावी? आनंदाकडे जा. आता मी तुला वृद्ध स्त्रीचे वर्णन सांगतो, जी नेहमीच वृद्ध असते, हे सुंदरमुखी.
त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला
तिची त्वचा आणि अंग जर्जर झाले आहेत, हे सुंदरमुखी; तिचे केस पांढरे आणि पिकलेले झाले आहेत, त्यामुळे ती त्रस्त आहे.
बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते
ती अशक्त आणि दुःखी झाली आहे, तिच्या अंगावर सुरकुत्या पसरल्या आहेत; आता वृद्ध वयात तिला स्त्री म्हणत नाहीत, तर फक्त वृद्ध म्हणतात.
एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता
ही तिची खूण सांगितली; आता मी तरुण स्त्रीचे वर्णन करतो, जी नेहमी ज्ञानात वाढत राहते आणि जीवाच्या जवळ असते.
सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता
तिला 'सुमती' असे नाव आहे, ती कधी वृद्ध, कधी तरुण असते; स्त्री नेहमीच पुरुषांच्या जगात वास करते.