गुह उवाच। कस्मात्सा कलुषा प्रोक्ता कस्मात्सा निर्मला मता । कस्मात्सा प्रेतसंचारा कस्माद्याम्या प्रकीर्तिता
गुह म्हणाला : हिला अपवित्र का म्हणतात, आणि हिला पवित्र का समजतात? हिला प्रेतांच्या संचाराशी का जोडतात, आणि हिला यमाचा दिवस का म्हणतात?
सूत उवाच। इति स्कंदवचः श्रुत्वा भगवान्भूतभावनः । उवाच वचनं श्लक्ष्णं प्रहसन्वृषभध्वजः
सूती म्हणाला : स्कंदाची ही वचने ऐकून, सर्व भूतांचे पालन करणारे, वृषभध्वज भगवान मंद हसून गोड शब्द बोलले.
महेश उवाच। पुरा वृत्रवधे वृत्ते प्राप्ते राज्ये पुरंदरे । ब्रह्महत्यापनोदार्थमश्वमेधः प्रवर्तितः
महेश म्हणाले : पूर्वी, वृत्राचा वध झाल्यावर आणि इंद्राला राज्य मिळाल्यावर, ब्रह्महत्येचे पाप दूर करण्यासाठी अश्वमेध यज्ञ केला गेला.
क्रोधादिंद्रेण वज्रेण ब्रह्महत्या निषूदिता । षड्विधा सा क्षितौ क्षिप्ता वृक्षतोयमहीतले
रागाने भरलेल्या इंद्राने वज्राने ब्रह्महत्येचे पाप ठार केले; ते पाप पृथ्वीवर झाडे, पाणी आणि भूमी यांच्यावर सहा प्रकारे टाकले.
नार्यां भ्रूणहणिवह्नौ संविभज्य यथाक्रमम् । तत्पापश्रवणात्पूर्वं द्वितीयाया दिनेन च
ते पाप स्त्रिया, झाडे, नद्या, पृथ्वी, अग्नी आणि गर्भहत्यारे यांच्यात योग्य त्या क्रमाने वाटले गेले; हे पाप ऐकण्यापूर्वी आणि दुसऱ्या दिवशीही तसेच होते.
नारीवृक्षनदीभूमिवह्निभ्रूणहनस्तथा । कलुषीभवनं जातो ह्यतोर्थं कलुषा स्मृता
म्हणूनच, स्त्रिया, झाडे, नद्या, पृथ्वी, अग्नी आणि गर्भहत्यारे यांच्यात अपवित्रता निर्माण झाली; म्हणून तिला अपवित्र असे म्हटले जाते.
मधुकैटभयो रक्ते पुरा मग्नानु मेदिनी । अष्टांगुला पवित्रा सा नारीणां तु रजोमलम्
पूर्वी, मधु आणि कैटभ यांच्या रक्तात पृथ्वी बुडाली होती, तेव्हा ती आठ बोटे पवित्र राहिली; पण स्त्रियांसाठी त्यांची रज म्हणजेच अपवित्रता आहे.
नद्यः प्रावृण्मला सर्वा वह्निरूर्ध्वं मषीमलः । निर्यासमलिना वृक्षाः संगाद्भ्रूणहनो मलाः
सर्व नद्या पावसाळ्यात अपवित्र असतात; अग्नीच्या वरच्या भागात काळी राख असते; झाडे त्यांच्या रसामुळे अपवित्र होतात; आणि गर्भहत्यारे संगामुळे अपवित्र होतात.
कलुषानि चरंत्यस्यां तेनैषा कलुषा मता । देवर्षिपितृधर्माणां निंदका नास्तिकाः शठाः
या सर्वांमध्ये अपवित्रता फिरत असते; म्हणून हिला अपवित्र मानले जाते. जे देव, ऋषी, पितर आणि धर्म यांची निंदा करतात, नास्तिक आणि कपटी असतात—
तेषां सा वाङ्मलात्पूता द्वितीया तेन निर्मला । अनध्यायेषु शास्त्राणि पाठयंति पठंति च
त्यांच्यासाठी, वाणीच्या अपवित्रतेमुळे दुसरा दिवस पवित्र मानला जातो; ते निषिद्ध काळातही शास्त्रांचे पठण आणि वाचन करतात.
सांख्यकास्तार्किकाः श्रौतास्तेषां शब्दापशब्दजात् । मलात्पूता द्वितीयायां ततोर्थे निर्मला च सा
सांख्य, न्याय, आणि श्रौत पंथाचे लोक—जे योग्य आणि अयोग्य शब्द वापरतात—दुसऱ्या दिवशी अपवित्रतेतून मुक्त होतात; म्हणून ती तिथी पवित्र आहे.
कृष्णस्य जन्मना वत्स त्रैलोक्यं पावितं भवेत् । नभस्येते विनिर्दिष्टा निर्मला सा तिथिर्बुधैः
कृष्णाचा जन्म झाल्यामुळे, बाळा, तिन्ही लोक पवित्र झाले; नभस्य महिन्यात जी तिथी ठरवली आहे, ती तिथी ज्ञानी लोकांनी पवित्र मानली आहे.
अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा । पितॄन्पितामहान्प्रेतसंचारात्प्रेतसंचरा
अग्निष्वात्त, बर्हिषद, आज्यप, सोमप—हे सर्व पितर आणि पूर्वज—प्रेतांच्या संचाराशी जोडले गेले आहेत म्हणून त्यांना 'प्रेतसंचारी' म्हणतात.
प्रेतास्तु पितरः प्रोक्तास्तेषां तस्यां तु संचरः । पुत्रपौत्रेस्तुदौहित्रैः स्वधामंत्रैस्तु पूजिताः
पितरांना 'प्रेत' असे म्हणतात, आणि त्यांचा संचार त्या दिवशी होतो; पुत्र, नातू आणि मुलीचे पुत्र यांनी स्वधा मंत्रांनी त्यांची पूजा केली जाते.
श्राद्धदानमखैस्तृप्ता यांत्यतः प्रेतसंचरा । महालये तु प्रेतानां संचारो भुवि दृश्यते
श्राद्ध, दान आणि यज्ञांनी पितर तृप्त होतात आणि निघून जातात; म्हणून तिला 'प्रेतसंचार' असे म्हणतात. महालयात प्रेतांचा संचार पृथ्वीवर दिसतो.
तेनैषा प्रेतसंचारा कीर्तिता शिखिवाहन । यमस्य क्रियते पूजा यतोऽस्या पावके नरैः
म्हणून, शिखिवाहना, हिला 'प्रेतसंचार' असे म्हटले जाते. या दिवशी पुरुष अग्नीने यमाची पूजा करतात.
तेनैषा याम्यका प्रोक्ता सत्यं सत्यं मयोदितम् । एतत्कार्तिकमाहात्म्यं ये शृण्वंति नरोत्तमाः
म्हणूनच हिला 'यमाचा दिवस' असे म्हणतात; हे मी सत्य सांगितले. जे उत्तम पुरुष हे कार्तिक माहात्म्य ऐकतात—
कार्तिकस्नानजं पुण्यं तेषां भवति निश्चितम्
त्यांना कार्तिकस्नानामुळे मिळणारे पुण्य नक्कीच प्राप्त होते.
कार्तिके च द्वितीयायां पूर्वाह्णे यममर्चयेत् । भानुजायां नरः स्नात्वा यमलोकं न पश्यति
कार्तिक महिन्यात शुद्ध पक्षातील द्वितीयेच्या दिवशी सकाळच्या वेळी यमाचे पूजन करावे. भानुद्वितीयेला जो मनुष्य स्नान करतो, त्याला यमलोकाचे दर्शन होत नाही.
कार्तिके शुक्लपक्षे तु द्वितीयायां तु शौनक । यमो यमुनया पूर्वं भोजितः स्वगृहेऽचितः
कार्तिक महिन्यात शुद्ध पक्षातील द्वितीयेला, शौनक, यमाला यमुनाने आपल्या घरी जेवू घालून सन्मान केला होता.
द्वितीयायां महोत्सर्गो नारकीयाश्च तर्पिताः । पापेभ्यो विप्रयुक्तास्ते मुक्ताः सर्वनिबंधनात्
द्वितीयेला मोठा उत्सव असतो आणि नरकात जाणाऱ्यांनाही तृप्ती मिळते; पापांपासून वेगळे झालेले ते सर्व बंधनांतून मुक्त होतात.
आशंसिताश्च संतुष्टाः स्थिताः सर्वे यदृच्छया । तेषां महोत्सवो वृत्तो यमराष्ट्रसुखावहः
जे आशावादी आणि समाधानी आहेत, ते सर्व आपल्या इच्छेनुसार तिथे राहतात; त्यांच्यासाठी हा मोठा उत्सव झाला आणि यमाच्या राज्यात सुख मिळाले.
अतो यमद्वितीयेयं त्रिषुलोकेषु विश्रुता । तस्मान्निजगृहे विप्र न भोक्तव्यं ततो बुधैः
म्हणूनच ही यमद्वितीया तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे; म्हणून, ज्ञानी माणसाने या दिवशी आपल्या घरी जेवू नये.
स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनं । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः
बहिणीच्या प्रेमाने दिलेले जेवण, जे शरीराला बळ देते, ते घ्यावे. आणि योग्य पद्धतीने बहिणींना दान द्यावे.
स्वर्णालंकारवस्त्राणि पूजासत्कारसंयुतम् । भोक्तव्यं सह जायाश्च भगिन्याहस्ततः परम्
सोन्याचे दागिने, वस्त्रे, पूजन आणि आदर यांचा आनंद पत्नीसमवेत घ्यावा आणि नंतर बहिणीच्या हातून जेवण घ्यावे.
सर्वासु भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं बलवर्द्धनम् । ऊर्जे शुक्लद्वितीयायां पूजितस्तर्पितो यमः
सर्व बहिणींच्या हातून बळ वाढवणारे जेवण घ्यावे; ऊर्जेच्या शुद्ध द्वितीयेला यमाचे पूजन करून त्याला तृप्त करावे.
महिषासनमारूढो दंडमुद्गरभृत्प्रभुः । वेष्टितः किंकरैहृष्टैस्तस्मै याम्यात्मने नमः 6.122.
म्हैसाळ्यावर बसलेला, दंड आणि गदा हातात असलेला, आनंदी सेवकांनी वेढलेला जो यम आहे, त्या संयमस्वरूप यमाला मी वंदन करतो.
यैर्भगिन्यः सुवासिन्यो वस्त्रदानादि तोषिताः । न तेषां वत्सरं यावत्कलहो न रिपोर्भयम्
ज्यांच्या विवाहित बहिणी वस्त्रदान वगैरेने संतुष्ट होतात, त्यांना वर्षभर ना भांडण होते ना शत्रूंची भीती राहते.
धन्यं यशस्यमायुष्यं धर्मकामार्थसाधनम् । व्याख्यातं सकलं पुत्र सरहस्यं मयानघ
हे पुत्रा, मी तुला सर्व गुपित सांगितले, जे धन्य, कीर्ती मिळवणारे, दीर्घायुष्य देणारे आणि धर्म, काम, अर्थ साधणारे आहे.
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितः प्रतितिथौ स्वसृसौहृदेन । तस्मात्स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति वित्तशुभसंपदमुत्तमां सः
ज्या तिथीला यमुनाने यमराजाला जेवू घातले, आणि दरवर्षी बहिणीच्या प्रेमाने जे जेवण घेतले जाते, त्याने येथे बहिणीच्या हातून जेवण करणाऱ्याला उत्तम संपत्ती, धन आणि शुभ लाभ मिळतो.