बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने
नातेवाईक आणि बायको यांच्याशी असलेल्या आसक्तीमुळे, हे देवी, तो दिवसेंदिवस अधिकच अस्वस्थ आणि गोंधळलेला होतो.
महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः
मोठ्या मोहाने गोंधळलेला, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेला तो प्रभू, जसा मासा जाळ्यात अडकतो तसा माणूस जाळ्याच्या बंधनात अडकतो.
चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः
तो अजिबात हलू शकत नाही, इतका आत्मा त्या बंधनांनी घट्ट बांधलेला असतो—मोहाच्या जाळ्यांनी सगळीकडून घट्ट बांधलेला.
एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः
अशा प्रकारे या आद्य जगाने व्यापलेला, सर्वव्यापी असला तरी, तो ज्ञान आणि विवेक गमावतो, आणि राग-द्वेष वगैरेमुळे त्रस्त होतो.
कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत
कामाने त्रस्त, तसाच क्रोधानेही, निसर्ग आणि कर्माने बांधला गेलेला, तो मोठ्या अज्ञानात जन्म घेतो.
सूत उवाच- एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः
सूतो म्हणाला—असा हा आत्मा जेव्हा अज्ञानाने भरून, काम आणि क्रोधाच्या अधीन होतो, तेव्हा लोभ, आसक्ती आणि इतर वाईट गुणांनी व्यापला जातो.
इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः
‘ही माझी बायको, हा माझा मुलगा, हा माझा मित्र, हे माझे घर’—अशा प्रकारे संसाराच्या जाळ्यात आणि मोठ्या मोहात तो बांधला जातो.
पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा
मुलाच्या दुःखासारख्या अनेक दुःखांनी, वृद्धत्व, आजार आणि चिंता यांनी तो त्या वेळी त्रस्त होतो.
एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः
अशा प्रकारे आत्मा तीव्र दुःख आणि मोहाने होरपळतो, अभिमान, अपमान आणि अनेक दुःखांनी तो खचतो.
वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः
वृद्धत्वामुळे आणि म्हातारपणाच्या खुणांनी त्रस्त होऊन, तो नेहमीच आपल्या दुःखाचा विचार करतो, ‘हाय हाय’ करत, गोंधळलेला राहतो.
रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने
रात्री तो स्वप्न पाहतो, दिवसा त्याला शुद्धी राहत नाही. अशा रीतीने, देवी, त्याच्या अंगात रोज रोज अशक्तपणा भरतो.
संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च
या संसारात भटकणाऱ्याला तिथेच वैराग्य उमगते—शंका नसलेले, नातेवाईक नसलेले, शांत आणि समाधानी.
तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे
तेव्हा इच्छारहित आणि क्रोधरहित आत्म्याने विचारले—तू कोण आहेस, असा नग्न अवस्थेत? मित्रांसमोर तुला लाज वाटत नाही का?
यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः
जिथे लोक, स्त्रिया, वृद्ध, तरुणी आणि माताही आहेत, तिथे तू उघड्या अवस्थेत गेलास आणि तुला काही भीती वाटत नाही.
वीतराग उवाच- को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः
वैराग्यवान म्हणाला—इथे कोण नग्न दिसतो? मी कधीच नग्न नाही. तूच वस्त्रांनी बांधलेला आणि सजलेला आहेस.
न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः
मी कधीच नग्न नाही; ज्याचा मन इंद्रियांच्या मागे धावते आणि जो मर्यादा सोडतो, तोच खरा नग्न असतो.
आत्मोवाच- पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम्
आत्मा म्हणाला—माणसासाठी खरी मर्यादा कोणती? हे सुशील, जर तुला खात्रीने माहीत असेल तर विस्ताराने सांग.
वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा
महाज्ञानी वैराग्यवान म्हणाला—मन नेहमी सुख-दुःखात स्थिर राहते, हेच खरी मर्यादा आहे.
क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम्
सर्व प्रकारच्या अवस्थांनी त्रस्त झाल्यावर त्यांना सोडून द्यावे; आता मी लाज सांगतो, जिथे मन पूर्णपणे गुंतते.
मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते
आज मी असं नग्नपणे, कुठेही न थांबता वागू नये; नंतर जेव्हा मनापासून खंत वाटते, त्याला लाज म्हणतात.
कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत्
कोणासाठी लाज धरावी? दुसरा कोणीच नाही. माणूस एकटा आणि दिव्य आहे; त्याचं काहीही कोण नष्ट करू शकत नाही.
अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत्
आता मी त्या लोकांविषयी सांगतो, ज्यांचा तू उल्लेख केलास—जसं कुंभार चाकावर मातीचा गोळा ठेवतो,
भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः
तो दोऱ्याने फिरवून त्यातून अनेक प्रकारची भांडी बनवतो; हजारो भांडी तो आपल्या इच्छेने आणि बुद्धीने घडवतो.
तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना
तसंच हा सृष्टीकर्ता वेगवेगळ्या रूपांची निर्मिती करतो; नंतर ती कुठल्याही कारणाने नष्ट होतात.
सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि
जे नेहमीच स्थिर आहेत आणि जे लोक सनातन आहेत, त्यांच्यासाठीच लाज असावी; कारण ते पुन्हा पृथ्वीवर येत नाहीत.
आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः
आकाश, वारा, अग्नी, पृथ्वी आणि पाचवा म्हणजे पाणी—हे सर्व लोक प्रकट आहेत आणि सर्वत्र पसरलेले आहेत.
सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते
सर्व सजीवांची ही पाच तत्त्वे अंगात नीट स्थिर आहेत; ती सर्वत्र आहेत—मग लाज कोणासाठी धरावी?
स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते
आता मी स्त्रियांचे रूप सांगतो; ऐक, मुला, या क्षणी—जसं हजारो घड्यांमध्ये पाणीच चमकतं.
एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान्
जसा एक चंद्र सर्वत्र प्रकाशतो, तसा मोठ्या आत्म्याने मोहाच्या चक्रात अडकलेल्या असंख्य जीवांमध्ये राहूनही तो सर्वत्र तेजस्वी दिसतो.
स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै
स्थावर आणि जंगम सर्व प्राण्यांमध्ये, पाप आणि मायेच्या मोहाच्या द्वाराने, तू जन्माच्या मार्गाने प्रवेश करतोस.