एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः
ही वचने ऐकून आत्मा ध्यानात स्थिर झाला; ध्यानासोबत तो गर्भात राहिला आणि मोहातून मुक्त झाला.
यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः
जेव्हा आत्मा ध्यानात गेला, तेव्हा गर्भातील भीती विसरली गेली; तिथे त्या दोघांसोबत आत्मा मोहमुक्त झाला.
चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः
आपल्या सुखाचाच नेहमी विचार करणारा, जेव्हा या जगातून निघून जातो, तेव्हा पाच घटकांनी बनलेले शरीर सोडून देतो.
एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने
असा तो प्रभू गर्भात असतानाही नेहमी हाच विचार करत राहतो; पण सुतिकेची वेळ आली, प्रजापतीच्या इच्छेने, सुंदरेंनो—
वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा
वाऱ्याने आणि बळकट प्राणवायूने तो गर्भ हलतो आणि मग चोवीस अंगुळ लांबीने योनिमार्गाजवळ पोहोचतो.
पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये
पंचवीस अंगुळांचा झाल्यावर गर्भाला वेदना होऊ लागते; अशा प्रकारे दाबला गेल्यावर तो वेदनेने बेशुद्ध होतो, प्रिये.
पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः
जमिनीवर पडल्यावर, ज्ञान आणि ध्यान असतानाही, प्रजापतीच्या दिव्य वाऱ्याने तो वेगळा केला जातो.
भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः
फक्त जमिनीचा स्पर्श होताच ज्ञान आणि ध्यान विसरले जाते; संसाराच्या बंधनात अडकलेला आत्मा प्रेमामुळे तिथेच राहतो.
गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने
गुण-दोषांनी व्यापलेला, मोठ्या मोहात गुंतलेला, तो दररोज खाण्यापिण्याच्या आणि इतर गोष्टींची इच्छा करत राहतो.
एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः
अशा प्रकारे पोसला जात असताना, आत्मा पाच घटकांसह, सर्व इंद्रियांमध्ये पसरतो, आणि त्या पापकारक विषयांत गुंततात.
बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने
नातेवाईक आणि बायको यांच्याशी असलेल्या आसक्तीमुळे, हे देवी, तो दिवसेंदिवस अधिकच अस्वस्थ आणि गोंधळलेला होतो.
महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः
मोठ्या मोहाने गोंधळलेला, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेला तो प्रभू, जसा मासा जाळ्यात अडकतो तसा माणूस जाळ्याच्या बंधनात अडकतो.
चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः
तो अजिबात हलू शकत नाही, इतका आत्मा त्या बंधनांनी घट्ट बांधलेला असतो—मोहाच्या जाळ्यांनी सगळीकडून घट्ट बांधलेला.
एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः
अशा प्रकारे या आद्य जगाने व्यापलेला, सर्वव्यापी असला तरी, तो ज्ञान आणि विवेक गमावतो, आणि राग-द्वेष वगैरेमुळे त्रस्त होतो.
कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत
कामाने त्रस्त, तसाच क्रोधानेही, निसर्ग आणि कर्माने बांधला गेलेला, तो मोठ्या अज्ञानात जन्म घेतो.
सूत उवाच- एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः
सूतो म्हणाला—असा हा आत्मा जेव्हा अज्ञानाने भरून, काम आणि क्रोधाच्या अधीन होतो, तेव्हा लोभ, आसक्ती आणि इतर वाईट गुणांनी व्यापला जातो.
इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः
‘ही माझी बायको, हा माझा मुलगा, हा माझा मित्र, हे माझे घर’—अशा प्रकारे संसाराच्या जाळ्यात आणि मोठ्या मोहात तो बांधला जातो.
पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा
मुलाच्या दुःखासारख्या अनेक दुःखांनी, वृद्धत्व, आजार आणि चिंता यांनी तो त्या वेळी त्रस्त होतो.
एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः
अशा प्रकारे आत्मा तीव्र दुःख आणि मोहाने होरपळतो, अभिमान, अपमान आणि अनेक दुःखांनी तो खचतो.
वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः
वृद्धत्वामुळे आणि म्हातारपणाच्या खुणांनी त्रस्त होऊन, तो नेहमीच आपल्या दुःखाचा विचार करतो, ‘हाय हाय’ करत, गोंधळलेला राहतो.
रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने
रात्री तो स्वप्न पाहतो, दिवसा त्याला शुद्धी राहत नाही. अशा रीतीने, देवी, त्याच्या अंगात रोज रोज अशक्तपणा भरतो.
संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च
या संसारात भटकणाऱ्याला तिथेच वैराग्य उमगते—शंका नसलेले, नातेवाईक नसलेले, शांत आणि समाधानी.
तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे
तेव्हा इच्छारहित आणि क्रोधरहित आत्म्याने विचारले—तू कोण आहेस, असा नग्न अवस्थेत? मित्रांसमोर तुला लाज वाटत नाही का?
यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः
जिथे लोक, स्त्रिया, वृद्ध, तरुणी आणि माताही आहेत, तिथे तू उघड्या अवस्थेत गेलास आणि तुला काही भीती वाटत नाही.
वीतराग उवाच- को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः
वैराग्यवान म्हणाला—इथे कोण नग्न दिसतो? मी कधीच नग्न नाही. तूच वस्त्रांनी बांधलेला आणि सजलेला आहेस.
न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः
मी कधीच नग्न नाही; ज्याचा मन इंद्रियांच्या मागे धावते आणि जो मर्यादा सोडतो, तोच खरा नग्न असतो.
आत्मोवाच- पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम्
आत्मा म्हणाला—माणसासाठी खरी मर्यादा कोणती? हे सुशील, जर तुला खात्रीने माहीत असेल तर विस्ताराने सांग.
वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा
महाज्ञानी वैराग्यवान म्हणाला—मन नेहमी सुख-दुःखात स्थिर राहते, हेच खरी मर्यादा आहे.
क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम्
सर्व प्रकारच्या अवस्थांनी त्रस्त झाल्यावर त्यांना सोडून द्यावे; आता मी लाज सांगतो, जिथे मन पूर्णपणे गुंतते.
मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते
आज मी असं नग्नपणे, कुठेही न थांबता वागू नये; नंतर जेव्हा मनापासून खंत वाटते, त्याला लाज म्हणतात.