राज्यमेवं प्रकर्तव्यं सुखभोक्ता भविष्यति । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आत्मा दुःखेन पीडितः
'राज्य असेच चालव, आणि सुखाचा उपभोग घे.' त्यांची ही वचने ऐकून आत्मा दुःखाने व्याकुळ झाला.
गंतुमिच्छन्नसौ तस्मात्पलायनपरोभवत्
तिथून निघून जावे असे त्याला वाटले आणि तो पळून जाण्याचा प्रयत्न करू लागला.
कश्यप उवाच- स गर्भे व्याकुलो जातः खिद्यमानो दिने दिने । दुःखाक्रांतो हि धर्मात्मा सर्वपीडाभिपीडितः
कश्यप म्हणतो—गर्भात असताना तो दिवसेंदिवस अधिक व्याकुळ झाला; सर्व दुःखांनी त्रस्त होऊन तो धर्मात्मा खूपच हालअपेष्टा भोगू लागला.
अधोमुखस्तु गर्भस्थो मोहजालेन बंधितः । आधिव्याधिसमाक्रांतो हाहाभूतो विचेतनः
गर्भात खाली डोकं करून, मोहाच्या जाळ्यात अडकून, आजार आणि वेदना याने त्रस्त होऊन तो शुद्ध हरपला.
दुःखेन महताविष्टो ज्ञानमाह प्रपीडितः । आत्मोवाच- तव वाक्यं महाप्राज्ञ न कृतं तु मया तदा
मोठ्या दुःखाने भरून, जरी त्रस्त असला तरी त्याने ज्ञान सांगितले; आत्मा म्हणाला—'महाज्ञानी, तुझे बोलणे मी तेव्हा ऐकले नाही.'
ध्यानेन वार्यमाणोपि पतितो मोहसंकटे । तस्माद्रक्ष महाप्राज्ञ गर्भवासात्सुदारुणात्
'ध्यानाने थांबवले असतानाही मी मोहाच्या संकटात पडलो; म्हणून, महाज्ञानी, या भयंकर गर्भवासापासून मला वाचव.'
ज्ञानमुवाच- मया त्वं वारितो ह्यात्मन्कृतं वाक्यं न चैव मे । पंचात्मकैर्महाक्रूरैः पातितो गर्भसंकटे
ज्ञान म्हणाले—'आत्मा, मी तुला थांबवले होते, पण तू माझे बोलणे ऐकले नाहीस; त्या क्रूर पंचमहाभूतांनी तुला गर्भाच्या यातनेत टाकले.'
इदानीं गच्छ त्वं ध्यानं तस्मात्संप्राप्स्यसे सुखम् । गर्भवासाद्भविष्यस्ते मोक्ष एव न संशयः
'आता तू ध्यानाकडे जा; त्याने तुला सुख मिळेल. गर्भवासातून तुला नक्कीच मुक्ती मिळेल—यात शंका नाही.'
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा ज्ञानस्य तत्त्वताम् । ध्यानमाहूय प्रोवाच श्रूयतां वचनं मम
त्याची ती वचने ऐकून, ज्ञानाचे खरे स्वरूप ओळखून, त्याने ध्यानाला हाक दिली आणि म्हणाला—'माझे बोलणे ऐका.'
त्वामहं शरणं प्राप्तो ध्यान मां रक्ष नित्यशः । एवमस्तु महाप्राज्ञ ध्यानमाह महामतिम्
'मी तुझ्या आश्रयाला आलो आहे, ध्यान, नेहमी मला वाचव.' 'तसेच होवो,' असे ध्यानाने त्या महाबुद्धीला सांगितले.
एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः
ही वचने ऐकून आत्मा ध्यानात स्थिर झाला; ध्यानासोबत तो गर्भात राहिला आणि मोहातून मुक्त झाला.
यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः
जेव्हा आत्मा ध्यानात गेला, तेव्हा गर्भातील भीती विसरली गेली; तिथे त्या दोघांसोबत आत्मा मोहमुक्त झाला.
चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः
आपल्या सुखाचाच नेहमी विचार करणारा, जेव्हा या जगातून निघून जातो, तेव्हा पाच घटकांनी बनलेले शरीर सोडून देतो.
एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने
असा तो प्रभू गर्भात असतानाही नेहमी हाच विचार करत राहतो; पण सुतिकेची वेळ आली, प्रजापतीच्या इच्छेने, सुंदरेंनो—
वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा
वाऱ्याने आणि बळकट प्राणवायूने तो गर्भ हलतो आणि मग चोवीस अंगुळ लांबीने योनिमार्गाजवळ पोहोचतो.
पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये
पंचवीस अंगुळांचा झाल्यावर गर्भाला वेदना होऊ लागते; अशा प्रकारे दाबला गेल्यावर तो वेदनेने बेशुद्ध होतो, प्रिये.
पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः
जमिनीवर पडल्यावर, ज्ञान आणि ध्यान असतानाही, प्रजापतीच्या दिव्य वाऱ्याने तो वेगळा केला जातो.
भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः
फक्त जमिनीचा स्पर्श होताच ज्ञान आणि ध्यान विसरले जाते; संसाराच्या बंधनात अडकलेला आत्मा प्रेमामुळे तिथेच राहतो.
गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने
गुण-दोषांनी व्यापलेला, मोठ्या मोहात गुंतलेला, तो दररोज खाण्यापिण्याच्या आणि इतर गोष्टींची इच्छा करत राहतो.
एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः
अशा प्रकारे पोसला जात असताना, आत्मा पाच घटकांसह, सर्व इंद्रियांमध्ये पसरतो, आणि त्या पापकारक विषयांत गुंततात.
बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने
नातेवाईक आणि बायको यांच्याशी असलेल्या आसक्तीमुळे, हे देवी, तो दिवसेंदिवस अधिकच अस्वस्थ आणि गोंधळलेला होतो.
महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः
मोठ्या मोहाने गोंधळलेला, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेला तो प्रभू, जसा मासा जाळ्यात अडकतो तसा माणूस जाळ्याच्या बंधनात अडकतो.
चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः
तो अजिबात हलू शकत नाही, इतका आत्मा त्या बंधनांनी घट्ट बांधलेला असतो—मोहाच्या जाळ्यांनी सगळीकडून घट्ट बांधलेला.
एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः
अशा प्रकारे या आद्य जगाने व्यापलेला, सर्वव्यापी असला तरी, तो ज्ञान आणि विवेक गमावतो, आणि राग-द्वेष वगैरेमुळे त्रस्त होतो.
कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत
कामाने त्रस्त, तसाच क्रोधानेही, निसर्ग आणि कर्माने बांधला गेलेला, तो मोठ्या अज्ञानात जन्म घेतो.
सूत उवाच- एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः
सूतो म्हणाला—असा हा आत्मा जेव्हा अज्ञानाने भरून, काम आणि क्रोधाच्या अधीन होतो, तेव्हा लोभ, आसक्ती आणि इतर वाईट गुणांनी व्यापला जातो.
इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः
‘ही माझी बायको, हा माझा मुलगा, हा माझा मित्र, हे माझे घर’—अशा प्रकारे संसाराच्या जाळ्यात आणि मोठ्या मोहात तो बांधला जातो.
पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा
मुलाच्या दुःखासारख्या अनेक दुःखांनी, वृद्धत्व, आजार आणि चिंता यांनी तो त्या वेळी त्रस्त होतो.
एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः
अशा प्रकारे आत्मा तीव्र दुःख आणि मोहाने होरपळतो, अभिमान, अपमान आणि अनेक दुःखांनी तो खचतो.
वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः
वृद्धत्वामुळे आणि म्हातारपणाच्या खुणांनी त्रस्त होऊन, तो नेहमीच आपल्या दुःखाचा विचार करतो, ‘हाय हाय’ करत, गोंधळलेला राहतो.