ब्रुवंतु कारणं सर्वे ममाग्रे सर्वमेव तत् । पंचात्मका ऊचुः-। अस्मत्संगप्रसंगेन पिंडमेव प्रजायते
तुम्ही सर्व माझ्यासमोर कारण सांगा. पाच रूप असलेल्यांनी सांगितले — आमच्या एकत्र येण्याने आणि संगानेच शरीर निर्माण होतं.
तस्मिन्पिंडे महाबुद्धे भवान्वसति सुव्रतः । तिष्ठामो हि वयं सर्वे प्रसादात्तव तत्र हि
त्या शरीरात, हे महाज्ञानी आणि सदाचरणी, तुम्ही वास करता. आम्ही सर्व तिथे तुमच्या कृपेने राहतो.
एतस्मात्कारणान्मैत्रमिच्छामस्तव नित्यशः । आत्मोवाच- एवमस्तु महाभागा भवतां प्रियमेव च
या कारणामुळे आम्ही कायम तुमची मैत्री इच्छितो. आत्म्याने सांगितले — तसेच होवो, हे महाभाग, आणि तुम्हाला प्रिय असो.
करिष्ये नात्र संदेहो मैत्रं हि प्रीतिकारणात् । वार्यमाणो महाभागो ज्ञानेनापि महात्मना
मी नक्कीच तसे करीन, यात शंका नाही; मैत्री ही प्रेमासाठीच असते. जरी ज्ञानाने रोखले, तरीही तो महाभाग —
ध्यानेन च महात्मासौ तेषां संगतिमागतः । स तैः प्रमोहितस्तत्र रागद्वेषादिभिस्तदा
ध्यानामुळे तो महान आत्मा त्यांच्या संगतीत आला; तिथे त्याला राग, द्वेष वगैरेमुळे त्यांनी फसवले.
पंचतत्त्वसमायुक्तः कायित्वं गतवान्प्रभुः । यदा गर्भं समायातो विष्ठामूत्रसमाकुले
पंचमहाभूतांनी युक्त होऊन प्रभूने देह धारण केला; जेव्हा तो गर्भात गेला, तेव्हा तिथे मलमूत्राने भरलेले होते.
दुर्गंधे पिच्छिलावर्ते पतितस्तैः स संयुतः । अंगेन व्याकुलीभूतः पंचात्मकानुवाच सः
त्या दुर्गंधी, चिकट वलयात तो त्यांच्या सोबत पडला; शरीराने त्रस्त होऊन त्याने त्या पंचमहाभूतांना म्हटले.
भोभोः पंचात्मकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । भवतां संप्रसंगेन महादुःखेन मोहितः
'अहो पंचमहाभूतांनो, माझे बोलणे ऐका! तुमच्या संगतीमुळे मी मोठ्या दुःखात गुंतलो आहे.'
तत्रास्मिन्पिच्छिले घोरे पतितो हि महाभये । पंचात्मका ऊचुः- तावत्संस्थीयतां राजन्यावद्गर्भः प्रपूरयेत्
'या घाण, भयानक जागेत मी मोठ्या संकटात पडलो आहे.' पंचमहाभूत म्हणाले—'राजा, इथेच थांब, जोपर्यंत गर्भ पूर्ण होत नाही.'
पश्चान्निर्गमनं ते वै भविष्यति न संशयः । अस्माकं हि भवान्स्वामी कायदेशे व्यवस्थितः
'नंतर तुला नक्कीच बाहेर पडता येईल—यात शंका नाही; कारण तू आमचा स्वामी आहेस, शरीरात स्थिर आहेस.'
राज्यमेवं प्रकर्तव्यं सुखभोक्ता भविष्यति । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आत्मा दुःखेन पीडितः
'राज्य असेच चालव, आणि सुखाचा उपभोग घे.' त्यांची ही वचने ऐकून आत्मा दुःखाने व्याकुळ झाला.
गंतुमिच्छन्नसौ तस्मात्पलायनपरोभवत्
तिथून निघून जावे असे त्याला वाटले आणि तो पळून जाण्याचा प्रयत्न करू लागला.
कश्यप उवाच- स गर्भे व्याकुलो जातः खिद्यमानो दिने दिने । दुःखाक्रांतो हि धर्मात्मा सर्वपीडाभिपीडितः
कश्यप म्हणतो—गर्भात असताना तो दिवसेंदिवस अधिक व्याकुळ झाला; सर्व दुःखांनी त्रस्त होऊन तो धर्मात्मा खूपच हालअपेष्टा भोगू लागला.
अधोमुखस्तु गर्भस्थो मोहजालेन बंधितः । आधिव्याधिसमाक्रांतो हाहाभूतो विचेतनः
गर्भात खाली डोकं करून, मोहाच्या जाळ्यात अडकून, आजार आणि वेदना याने त्रस्त होऊन तो शुद्ध हरपला.
दुःखेन महताविष्टो ज्ञानमाह प्रपीडितः । आत्मोवाच- तव वाक्यं महाप्राज्ञ न कृतं तु मया तदा
मोठ्या दुःखाने भरून, जरी त्रस्त असला तरी त्याने ज्ञान सांगितले; आत्मा म्हणाला—'महाज्ञानी, तुझे बोलणे मी तेव्हा ऐकले नाही.'
ध्यानेन वार्यमाणोपि पतितो मोहसंकटे । तस्माद्रक्ष महाप्राज्ञ गर्भवासात्सुदारुणात्
'ध्यानाने थांबवले असतानाही मी मोहाच्या संकटात पडलो; म्हणून, महाज्ञानी, या भयंकर गर्भवासापासून मला वाचव.'
ज्ञानमुवाच- मया त्वं वारितो ह्यात्मन्कृतं वाक्यं न चैव मे । पंचात्मकैर्महाक्रूरैः पातितो गर्भसंकटे
ज्ञान म्हणाले—'आत्मा, मी तुला थांबवले होते, पण तू माझे बोलणे ऐकले नाहीस; त्या क्रूर पंचमहाभूतांनी तुला गर्भाच्या यातनेत टाकले.'
इदानीं गच्छ त्वं ध्यानं तस्मात्संप्राप्स्यसे सुखम् । गर्भवासाद्भविष्यस्ते मोक्ष एव न संशयः
'आता तू ध्यानाकडे जा; त्याने तुला सुख मिळेल. गर्भवासातून तुला नक्कीच मुक्ती मिळेल—यात शंका नाही.'
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा ज्ञानस्य तत्त्वताम् । ध्यानमाहूय प्रोवाच श्रूयतां वचनं मम
त्याची ती वचने ऐकून, ज्ञानाचे खरे स्वरूप ओळखून, त्याने ध्यानाला हाक दिली आणि म्हणाला—'माझे बोलणे ऐका.'
त्वामहं शरणं प्राप्तो ध्यान मां रक्ष नित्यशः । एवमस्तु महाप्राज्ञ ध्यानमाह महामतिम्
'मी तुझ्या आश्रयाला आलो आहे, ध्यान, नेहमी मला वाचव.' 'तसेच होवो,' असे ध्यानाने त्या महाबुद्धीला सांगितले.
एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः
ही वचने ऐकून आत्मा ध्यानात स्थिर झाला; ध्यानासोबत तो गर्भात राहिला आणि मोहातून मुक्त झाला.
यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः
जेव्हा आत्मा ध्यानात गेला, तेव्हा गर्भातील भीती विसरली गेली; तिथे त्या दोघांसोबत आत्मा मोहमुक्त झाला.
चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः
आपल्या सुखाचाच नेहमी विचार करणारा, जेव्हा या जगातून निघून जातो, तेव्हा पाच घटकांनी बनलेले शरीर सोडून देतो.
एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने
असा तो प्रभू गर्भात असतानाही नेहमी हाच विचार करत राहतो; पण सुतिकेची वेळ आली, प्रजापतीच्या इच्छेने, सुंदरेंनो—
वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा
वाऱ्याने आणि बळकट प्राणवायूने तो गर्भ हलतो आणि मग चोवीस अंगुळ लांबीने योनिमार्गाजवळ पोहोचतो.
पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये
पंचवीस अंगुळांचा झाल्यावर गर्भाला वेदना होऊ लागते; अशा प्रकारे दाबला गेल्यावर तो वेदनेने बेशुद्ध होतो, प्रिये.
पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः
जमिनीवर पडल्यावर, ज्ञान आणि ध्यान असतानाही, प्रजापतीच्या दिव्य वाऱ्याने तो वेगळा केला जातो.
भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः
फक्त जमिनीचा स्पर्श होताच ज्ञान आणि ध्यान विसरले जाते; संसाराच्या बंधनात अडकलेला आत्मा प्रेमामुळे तिथेच राहतो.
गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने
गुण-दोषांनी व्यापलेला, मोठ्या मोहात गुंतलेला, तो दररोज खाण्यापिण्याच्या आणि इतर गोष्टींची इच्छा करत राहतो.
एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः
अशा प्रकारे पोसला जात असताना, आत्मा पाच घटकांसह, सर्व इंद्रियांमध्ये पसरतो, आणि त्या पापकारक विषयांत गुंततात.