तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः
इथे माझे दोन मंत्री डोळे आहेत, जे पदार्थ मिळवण्याचे कार्य करतात. अशा प्रकारे मी माझ्या कार्याचे वर्णन तुझ्यासमोर केले.
जलमुवाचः- सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये
जल म्हणाले: 'मी नेहमी अमृताने शरीर तृप्त करतो. अशा प्रकारे माझे कार्य या शरीररूपी नगरीत प्रिय आहे.'
अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच- सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्
माझा मंत्री म्हणजे रसना, जी चवीचे आस्वादन करणारी श्रेष्ठ आहे, हे जाण. नाक म्हणाले: 'सुगंधाने मी शरीराला उत्तम पोषण देतो.'
दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता
दुर्गंध टाकून देऊन, मी शरीरात गंध दाखवतो. हे भाग्यवान, तो बुद्धीनेच समजतो आणि बुद्धी नसता तो राहात नाही.
स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्
मालकाच्या कार्यासाठी मी या शरीरात स्थिर आहे. माझा गुण म्हणजे गंध, जो दोन प्रकारे प्रकटतो, हे जाण.
श्रवणावूचतुः- कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये
कान म्हणाले: 'आम्ही आमच्या शरीरात राहून, लोकांनी सांगितलेले काय करावे, काय करू नये, सत्य-असत्य, प्रिय-अप्रिय असे सर्व शुभ-अशुभ शब्द ऐकतो.'
शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्
ध्वनी हा माझा गुण आहे आणि माझं कामही तेच आहे. बुद्धी जशी सांगते, तशी मी ध्वनीला जोडतो, यात काहीच शंका नाही.
त्वगुवाच- पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः
त्वचेने सांगितले — वारा पाच रूपांनी बनलेला आहे आणि तो या शरीरात वसलेला आहे.
सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च
त्यांच्या बाह्य आणि अंतर्गत हालचाली मला खऱ्या अर्थाने माहीत आहेत — थंडी, उष्णता, सूर्याचा प्रकाश, पाऊस आणि वाऱ्याची हालचाल.
सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्
माणसांमधील सर्व स्पर्श, संग, आणि जुळणं मला माहीत आहे. स्पर्श हा एकच माझा गुण आहे — हे मी सत्य सांगते.
एवं हि ते समाख्यातो मया व्यापार एव हि । नेत्रे ऊचतुः-। संसारे यानि रूपाणि भव्याभव्यानि सत्तम
असं मी तुला माझं काम सांगितलं. डोळ्यांनी सांगितलं — हे श्रेष्ठा, या जगातली सर्व रूपं, शुभ आणि अशुभ —
यदा प्रेरयते बुद्धिस्तदा पश्याव नान्यथा । वसावः कायमध्ये वै रूपं गुणमिहावयोः
बुद्धी जेंव्हा सांगते तेंव्हाच आम्ही पाहतो, अन्यथा नाही. या शरीरात रूप हा आमचा गुण आहे.
एवं व्यापारसंबंधः कायमध्ये महामते । जिह्वोवाच-। बुद्धियुक्ता अहं तात रसभेदान्विचारये
असं आमचं काम शरीरात चालतं, हे महाज्ञानी. जिभेने सांगितलं — बुद्धीच्या साहाय्याने मी वेगवेगळे चवी ओळखते.
क्षारमम्लादिकं सर्वं नीरसं स्वादु चिंतये । व्यापारेण अनेनापि नित्ययुक्ता वसाम्यहम्
मी सर्व चवी — खारट, आंबट आणि इतर, फिकट किंवा गोड — विचारात घेते. या कामामुळे मी नेहमीच येथे आहे.
इन्द्रियाणां हि सर्वेषां बुद्धिरेषा प्रणायकः । एवं पंच समायातानींद्रियाणि प्रिये शृणु
सर्व इंद्रियांमध्ये बुद्धीच मुख्य आहे. अशा प्रकारे पाचही इंद्रिये एकत्र आली आहेत — हे प्रिय, ऐक.
स्वीयानि यानि कर्माणि कथयंति पुनः पुनः । अथ बुद्धिः समायाता तमुवाच महामतिम्
ती आपापली कामं पुन्हा पुन्हा सांगतात. मग बुद्धी आली आणि त्या महाज्ञानीला म्हणाली.
मद्विहीनो यदा कायस्तदा नश्यति नान्यथा । तस्मात्त्वं मां समास्थाय वर्त्तयस्व महामते
माझ्याशिवाय शरीर टिकत नाही, हे निश्चित. म्हणून, माझ्यावर विश्वास ठेवून वाग, हे महाज्ञानी.
अथ कर्म समायातमात्मानमिदमब्रवीत् । अहं कर्म महाप्राज्ञ तव पार्श्वं समागतम्
मग कर्म आलं आणि आत्म्याला म्हणालं — मी कर्म आहे, हे महाज्ञानी, तुझ्या जवळ आलोय.
त्वां प्रेषयाम्यहं तेन पथा येनेह गच्छसि । एवमाकर्ण्य तत्सर्वमात्मा प्रोवाच तान्प्रति
मी तुला त्या मार्गाने पाठवतो, ज्या मार्गाने तू इथे जातोस. हे सर्व ऐकून आत्म्याने त्यांना उत्तर दिलं.
यूयं पंचात्मकैर्युक्ताः सर्वसाधारणाः किल । कस्मान्मैत्रं समिच्छंति तत्र पंचात्मकं प्रति
तुम्ही सर्वजण पाच रूपांनी युक्त आहात, आणि हे सर्वांना सामायिक आहे. मग तुम्ही त्या पाच रूप असलेल्या सोबत मैत्री का हवी आहे?
ब्रुवंतु कारणं सर्वे ममाग्रे सर्वमेव तत् । पंचात्मका ऊचुः-। अस्मत्संगप्रसंगेन पिंडमेव प्रजायते
तुम्ही सर्व माझ्यासमोर कारण सांगा. पाच रूप असलेल्यांनी सांगितले — आमच्या एकत्र येण्याने आणि संगानेच शरीर निर्माण होतं.
तस्मिन्पिंडे महाबुद्धे भवान्वसति सुव्रतः । तिष्ठामो हि वयं सर्वे प्रसादात्तव तत्र हि
त्या शरीरात, हे महाज्ञानी आणि सदाचरणी, तुम्ही वास करता. आम्ही सर्व तिथे तुमच्या कृपेने राहतो.
एतस्मात्कारणान्मैत्रमिच्छामस्तव नित्यशः । आत्मोवाच- एवमस्तु महाभागा भवतां प्रियमेव च
या कारणामुळे आम्ही कायम तुमची मैत्री इच्छितो. आत्म्याने सांगितले — तसेच होवो, हे महाभाग, आणि तुम्हाला प्रिय असो.
करिष्ये नात्र संदेहो मैत्रं हि प्रीतिकारणात् । वार्यमाणो महाभागो ज्ञानेनापि महात्मना
मी नक्कीच तसे करीन, यात शंका नाही; मैत्री ही प्रेमासाठीच असते. जरी ज्ञानाने रोखले, तरीही तो महाभाग —
ध्यानेन च महात्मासौ तेषां संगतिमागतः । स तैः प्रमोहितस्तत्र रागद्वेषादिभिस्तदा
ध्यानामुळे तो महान आत्मा त्यांच्या संगतीत आला; तिथे त्याला राग, द्वेष वगैरेमुळे त्यांनी फसवले.
पंचतत्त्वसमायुक्तः कायित्वं गतवान्प्रभुः । यदा गर्भं समायातो विष्ठामूत्रसमाकुले
पंचमहाभूतांनी युक्त होऊन प्रभूने देह धारण केला; जेव्हा तो गर्भात गेला, तेव्हा तिथे मलमूत्राने भरलेले होते.
दुर्गंधे पिच्छिलावर्ते पतितस्तैः स संयुतः । अंगेन व्याकुलीभूतः पंचात्मकानुवाच सः
त्या दुर्गंधी, चिकट वलयात तो त्यांच्या सोबत पडला; शरीराने त्रस्त होऊन त्याने त्या पंचमहाभूतांना म्हटले.
भोभोः पंचात्मकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । भवतां संप्रसंगेन महादुःखेन मोहितः
'अहो पंचमहाभूतांनो, माझे बोलणे ऐका! तुमच्या संगतीमुळे मी मोठ्या दुःखात गुंतलो आहे.'
तत्रास्मिन्पिच्छिले घोरे पतितो हि महाभये । पंचात्मका ऊचुः- तावत्संस्थीयतां राजन्यावद्गर्भः प्रपूरयेत्
'या घाण, भयानक जागेत मी मोठ्या संकटात पडलो आहे.' पंचमहाभूत म्हणाले—'राजा, इथेच थांब, जोपर्यंत गर्भ पूर्ण होत नाही.'
पश्चान्निर्गमनं ते वै भविष्यति न संशयः । अस्माकं हि भवान्स्वामी कायदेशे व्यवस्थितः
'नंतर तुला नक्कीच बाहेर पडता येईल—यात शंका नाही; कारण तू आमचा स्वामी आहेस, शरीरात स्थिर आहेस.'