ततस्ते पंचकाः सर्वे आत्मानं प्रतिजग्मिरे । मैत्रीमेव प्रतीच्छामो भवतो नित्यमेव हि
मग त्या पाचही जणांनी एकत्र परत येऊन म्हणाले, 'आम्हाला नेहमी तुझ्याशी मैत्रीच हवी आहे.'
यस्माच्छुद्धोसि लोकेश तस्मात्त्वां समुपागताः । स्वयमेव विचार्यैव उत्तरं नः प्रदीयताम्
हे लोकनाथ, तू शुद्ध आहेस म्हणून आम्ही तुझ्याकडे आलो आहोत. कृपया स्वतः विचार करून आम्हाला उत्तर दे.
आत्मोवाच- यूयं पंचैव संप्राप्ता मम मैत्रं समिच्छथ । स्वीयं गुणं प्रभावं च कथयंतु ममाग्रतः
आत्म्याने सांगितले: 'तुम्ही पाचही माझ्या मैत्रीसाठी आलात, तर प्रत्येकाने आपला गुण आणि सामर्थ्य माझ्यासमोर सांगा.'
भूमिरुवाच- सर्वकार्यस्य संस्थानं चर्ममांससमन्वितम् । अस्थिमूलदृढत्वं मे नखलोमसमन्वितम्
भूमी म्हणाली: 'सर्व वस्तूंची रचना माझीच आहे, ती कातडी आणि मांसाने युक्त आहे. माझी दृढता हाडांमध्ये आहे, आणि मी नखं व केसांनी युक्त आहे.'
प्रभावो हि महाप्राज्ञ कायमध्ये ममैव हि । नासिकागमनो गंधस्स मे भृत्यो महामनाः
माझे सामर्थ्य, हे महाज्ञानी, शरीरातच आहे. नाकात येणारा गंध हा माझा सेवक आहे, तो मोठ्या बुद्धीचा आहे.
आकाश उवाच- अहमाकाशकः प्राप्तो मम काये प्रभावकम् । श्रूयतामभिधास्यामि परब्रह्मस्वरूपिणम्
आकाश म्हणाले: 'मी आकाश आहे, येथे आलो आहे आणि माझे सामर्थ्य शरीरात आहे. ऐका, मी त्या परब्रह्मस्वरूपाचे वर्णन करतो.'
बाह्यांतरावकाशश्च शून्यस्थाने वसाम्यहम् । तत्रामात्यौ तु कर्णौ मे श्रवणार्थं प्रतिष्ठितौ
मी बाहेरील आणि आतल्या रिकाम्या जागेत वास करतो. तिथे माझे दोन मंत्री, कान, ऐकण्यासाठी स्थिर आहेत.
वायुरुवाच- पंचरूपेण तिष्ठामि करोम्येवं शुभाशुभम् । चर्मकायेस्थितोमात्यः स्पर्शं संश्रयते गुणम्
वायू म्हणाला: 'मी पाच रूपांनी अस्तित्वात आहे आणि शुभ-अशुभ दोन्ही कर्मे करतो. कातडीमध्ये मंत्री म्हणून राहून, मला स्पर्शाचा गुण आहे.'
तेज उवाच- काये संस्थः सदा नित्यं पाकयोगं करोम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरं सर्वं द्रव्याद्रव्यं प्रदर्शये
तेज म्हणाले: 'मी नेहमी शरीरात राहतो आणि पचन व रूपांतरण करतो. सर्व बाह्य व अंतर्गत, जड व अजड पदार्थ मी दाखवतो.'
शुक्रं मज्जा तथा लाला एवं त्वक्संधिसंस्थितम् । रुधिरं प्रेषयाम्येव कायमध्ये स्थितोस्म्यहम्
वीर्य, मज्जा, लाळ, त्वचा व सांध्यात असणारे तसेच रक्त—हे सर्व मी शरीरात पाठवतो, आणि मी शरीरातच राहतो.'
तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः
इथे माझे दोन मंत्री डोळे आहेत, जे पदार्थ मिळवण्याचे कार्य करतात. अशा प्रकारे मी माझ्या कार्याचे वर्णन तुझ्यासमोर केले.
जलमुवाचः- सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये
जल म्हणाले: 'मी नेहमी अमृताने शरीर तृप्त करतो. अशा प्रकारे माझे कार्य या शरीररूपी नगरीत प्रिय आहे.'
अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच- सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्
माझा मंत्री म्हणजे रसना, जी चवीचे आस्वादन करणारी श्रेष्ठ आहे, हे जाण. नाक म्हणाले: 'सुगंधाने मी शरीराला उत्तम पोषण देतो.'
दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता
दुर्गंध टाकून देऊन, मी शरीरात गंध दाखवतो. हे भाग्यवान, तो बुद्धीनेच समजतो आणि बुद्धी नसता तो राहात नाही.
स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्
मालकाच्या कार्यासाठी मी या शरीरात स्थिर आहे. माझा गुण म्हणजे गंध, जो दोन प्रकारे प्रकटतो, हे जाण.
श्रवणावूचतुः- कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये
कान म्हणाले: 'आम्ही आमच्या शरीरात राहून, लोकांनी सांगितलेले काय करावे, काय करू नये, सत्य-असत्य, प्रिय-अप्रिय असे सर्व शुभ-अशुभ शब्द ऐकतो.'
शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्
ध्वनी हा माझा गुण आहे आणि माझं कामही तेच आहे. बुद्धी जशी सांगते, तशी मी ध्वनीला जोडतो, यात काहीच शंका नाही.
त्वगुवाच- पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः
त्वचेने सांगितले — वारा पाच रूपांनी बनलेला आहे आणि तो या शरीरात वसलेला आहे.
सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च
त्यांच्या बाह्य आणि अंतर्गत हालचाली मला खऱ्या अर्थाने माहीत आहेत — थंडी, उष्णता, सूर्याचा प्रकाश, पाऊस आणि वाऱ्याची हालचाल.
सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्
माणसांमधील सर्व स्पर्श, संग, आणि जुळणं मला माहीत आहे. स्पर्श हा एकच माझा गुण आहे — हे मी सत्य सांगते.
एवं हि ते समाख्यातो मया व्यापार एव हि । नेत्रे ऊचतुः-। संसारे यानि रूपाणि भव्याभव्यानि सत्तम
असं मी तुला माझं काम सांगितलं. डोळ्यांनी सांगितलं — हे श्रेष्ठा, या जगातली सर्व रूपं, शुभ आणि अशुभ —
यदा प्रेरयते बुद्धिस्तदा पश्याव नान्यथा । वसावः कायमध्ये वै रूपं गुणमिहावयोः
बुद्धी जेंव्हा सांगते तेंव्हाच आम्ही पाहतो, अन्यथा नाही. या शरीरात रूप हा आमचा गुण आहे.
एवं व्यापारसंबंधः कायमध्ये महामते । जिह्वोवाच-। बुद्धियुक्ता अहं तात रसभेदान्विचारये
असं आमचं काम शरीरात चालतं, हे महाज्ञानी. जिभेने सांगितलं — बुद्धीच्या साहाय्याने मी वेगवेगळे चवी ओळखते.
क्षारमम्लादिकं सर्वं नीरसं स्वादु चिंतये । व्यापारेण अनेनापि नित्ययुक्ता वसाम्यहम्
मी सर्व चवी — खारट, आंबट आणि इतर, फिकट किंवा गोड — विचारात घेते. या कामामुळे मी नेहमीच येथे आहे.
इन्द्रियाणां हि सर्वेषां बुद्धिरेषा प्रणायकः । एवं पंच समायातानींद्रियाणि प्रिये शृणु
सर्व इंद्रियांमध्ये बुद्धीच मुख्य आहे. अशा प्रकारे पाचही इंद्रिये एकत्र आली आहेत — हे प्रिय, ऐक.
स्वीयानि यानि कर्माणि कथयंति पुनः पुनः । अथ बुद्धिः समायाता तमुवाच महामतिम्
ती आपापली कामं पुन्हा पुन्हा सांगतात. मग बुद्धी आली आणि त्या महाज्ञानीला म्हणाली.
मद्विहीनो यदा कायस्तदा नश्यति नान्यथा । तस्मात्त्वं मां समास्थाय वर्त्तयस्व महामते
माझ्याशिवाय शरीर टिकत नाही, हे निश्चित. म्हणून, माझ्यावर विश्वास ठेवून वाग, हे महाज्ञानी.
अथ कर्म समायातमात्मानमिदमब्रवीत् । अहं कर्म महाप्राज्ञ तव पार्श्वं समागतम्
मग कर्म आलं आणि आत्म्याला म्हणालं — मी कर्म आहे, हे महाज्ञानी, तुझ्या जवळ आलोय.
त्वां प्रेषयाम्यहं तेन पथा येनेह गच्छसि । एवमाकर्ण्य तत्सर्वमात्मा प्रोवाच तान्प्रति
मी तुला त्या मार्गाने पाठवतो, ज्या मार्गाने तू इथे जातोस. हे सर्व ऐकून आत्म्याने त्यांना उत्तर दिलं.
यूयं पंचात्मकैर्युक्ताः सर्वसाधारणाः किल । कस्मान्मैत्रं समिच्छंति तत्र पंचात्मकं प्रति
तुम्ही सर्वजण पाच रूपांनी युक्त आहात, आणि हे सर्वांना सामायिक आहे. मग तुम्ही त्या पाच रूप असलेल्या सोबत मैत्री का हवी आहे?