भवतो मैत्रमिच्छंति इत्याभाष्य महामतिम् । गत्वा बुद्धे त्वया कार्यं कर्तव्यं न इतो व्रज
ते तुझ्या मैत्रीची इच्छा करतात, असं त्यांनी त्या महाज्ञानीला सांगितलं. बुद्धीकडे जा, तुझं काम तिथेच आहे, दुसरीकडे जाऊ नकोस.
एवमस्तु महाभागा करिष्ये कार्यमुत्तमम् । एवमाभाषितं तेषां गत्वाऽहात्मानमेव तम्
ठीक आहे, हे महाभाग, मी हे उत्तम कार्य करीन. असं त्यांचं बोलणं ऐकून ती आत्म्याजवळ गेली.
अहं बुद्धिर्महाभाग भवंतं समुपागता । दूतत्वे महतां पार्श्वात्तेषां त्वं वचनं शृणु
मी बुद्धी आहे, हे महाभाग, आणि मी तुझ्याकडे आले आहे. मोठ्या लोकांचा दूत म्हणून, त्यांचं बोलणं ऐक.
भवन्मैत्रीं समिच्छंति अक्षयां पंच आत्मकाः । कुरु मैत्रीं महाप्राज्ञ जहि ध्यानं सुदूरतः
हे पाच आत्म्यं तुझ्या अखंड मैत्रीची इच्छा करतात. हे महाज्ञानी, तू मैत्री कर आणि ध्यान दूर सार.
ध्यानमुवाच- न कर्तव्यं त्वया चात्मन्नैतेषां वै समागमम् । एषां संसर्गमात्रेण महद्दुःखं भविष्यति
ध्यान म्हणाले – हे आत्मा, तुला त्यांच्या संगतीत जायचं नाही. त्यांच्या केवळ संगतीमुळे मोठं दुःख होईल.
मया ज्ञानेन हीनस्त्वं कथं कर्म करिष्यति । एवमेव न कर्तव्यं तेषां चैव समागमम्
माझ्यामुळे आणि ज्ञानाशिवाय, तू कसं काही करशील? म्हणून त्यांच्या संगतीत जाऊ नकोस.
गर्भवासं नयिष्यंति भवंतं नान्यथा विभो । ज्ञानेनैव मया हीनो अज्ञानं यास्यसि ध्रुवम्
ते तुला गर्भवासात नेतील, हे प्रभो, दुसरं काही होणार नाही. माझ्यामुळे आणि ज्ञानाशिवाय, तू नक्कीच अज्ञानात जाशील.
एवमुक्त्वा तमात्मानं विरराम महामतिम् । ततस्तामागतां बुद्धिमात्मा प्रोवाच निश्चितः
असं म्हणून त्या महाज्ञानीने आत्म्याशी बोलणं थांबवलं. मग आत्मा ठामपणे आलेल्या बुद्धीला म्हणाला.
ज्ञानध्यानौ महात्मानौ मंत्रिणौ मम शोभनौ । तत्र यानं न मे युक्तं तद्बुद्धे किं करोम्यहम्
ज्ञान आणि ध्यान हे माझे दोन सुज्ञ मंत्री आहेत, दोघेही मोठ्या सद्गुणांचे आहेत. त्यांचा सल्ला न घेता तिथे जाणे मला योग्य वाटत नाही. हे बुद्धिमान, मी काय करावे?
एवं श्रुत्वा ततो बुद्धिस्तेषां पार्श्वे यशस्विनी । समाचष्ट समग्रं तत्कथनं ज्ञानध्यानयोः
हे ऐकल्यावर, यशस्विनी बुद्धी त्यांच्या जवळ गेली आणि ज्ञान व ध्यान यांच्या सर्व बोलण्याचे वर्णन तिला केले.
ततस्ते पंचकाः सर्वे आत्मानं प्रतिजग्मिरे । मैत्रीमेव प्रतीच्छामो भवतो नित्यमेव हि
मग त्या पाचही जणांनी एकत्र परत येऊन म्हणाले, 'आम्हाला नेहमी तुझ्याशी मैत्रीच हवी आहे.'
यस्माच्छुद्धोसि लोकेश तस्मात्त्वां समुपागताः । स्वयमेव विचार्यैव उत्तरं नः प्रदीयताम्
हे लोकनाथ, तू शुद्ध आहेस म्हणून आम्ही तुझ्याकडे आलो आहोत. कृपया स्वतः विचार करून आम्हाला उत्तर दे.
आत्मोवाच- यूयं पंचैव संप्राप्ता मम मैत्रं समिच्छथ । स्वीयं गुणं प्रभावं च कथयंतु ममाग्रतः
आत्म्याने सांगितले: 'तुम्ही पाचही माझ्या मैत्रीसाठी आलात, तर प्रत्येकाने आपला गुण आणि सामर्थ्य माझ्यासमोर सांगा.'
भूमिरुवाच- सर्वकार्यस्य संस्थानं चर्ममांससमन्वितम् । अस्थिमूलदृढत्वं मे नखलोमसमन्वितम्
भूमी म्हणाली: 'सर्व वस्तूंची रचना माझीच आहे, ती कातडी आणि मांसाने युक्त आहे. माझी दृढता हाडांमध्ये आहे, आणि मी नखं व केसांनी युक्त आहे.'
प्रभावो हि महाप्राज्ञ कायमध्ये ममैव हि । नासिकागमनो गंधस्स मे भृत्यो महामनाः
माझे सामर्थ्य, हे महाज्ञानी, शरीरातच आहे. नाकात येणारा गंध हा माझा सेवक आहे, तो मोठ्या बुद्धीचा आहे.
आकाश उवाच- अहमाकाशकः प्राप्तो मम काये प्रभावकम् । श्रूयतामभिधास्यामि परब्रह्मस्वरूपिणम्
आकाश म्हणाले: 'मी आकाश आहे, येथे आलो आहे आणि माझे सामर्थ्य शरीरात आहे. ऐका, मी त्या परब्रह्मस्वरूपाचे वर्णन करतो.'
बाह्यांतरावकाशश्च शून्यस्थाने वसाम्यहम् । तत्रामात्यौ तु कर्णौ मे श्रवणार्थं प्रतिष्ठितौ
मी बाहेरील आणि आतल्या रिकाम्या जागेत वास करतो. तिथे माझे दोन मंत्री, कान, ऐकण्यासाठी स्थिर आहेत.
वायुरुवाच- पंचरूपेण तिष्ठामि करोम्येवं शुभाशुभम् । चर्मकायेस्थितोमात्यः स्पर्शं संश्रयते गुणम्
वायू म्हणाला: 'मी पाच रूपांनी अस्तित्वात आहे आणि शुभ-अशुभ दोन्ही कर्मे करतो. कातडीमध्ये मंत्री म्हणून राहून, मला स्पर्शाचा गुण आहे.'
तेज उवाच- काये संस्थः सदा नित्यं पाकयोगं करोम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरं सर्वं द्रव्याद्रव्यं प्रदर्शये
तेज म्हणाले: 'मी नेहमी शरीरात राहतो आणि पचन व रूपांतरण करतो. सर्व बाह्य व अंतर्गत, जड व अजड पदार्थ मी दाखवतो.'
शुक्रं मज्जा तथा लाला एवं त्वक्संधिसंस्थितम् । रुधिरं प्रेषयाम्येव कायमध्ये स्थितोस्म्यहम्
वीर्य, मज्जा, लाळ, त्वचा व सांध्यात असणारे तसेच रक्त—हे सर्व मी शरीरात पाठवतो, आणि मी शरीरातच राहतो.'
तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः
इथे माझे दोन मंत्री डोळे आहेत, जे पदार्थ मिळवण्याचे कार्य करतात. अशा प्रकारे मी माझ्या कार्याचे वर्णन तुझ्यासमोर केले.
जलमुवाचः- सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये
जल म्हणाले: 'मी नेहमी अमृताने शरीर तृप्त करतो. अशा प्रकारे माझे कार्य या शरीररूपी नगरीत प्रिय आहे.'
अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच- सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्
माझा मंत्री म्हणजे रसना, जी चवीचे आस्वादन करणारी श्रेष्ठ आहे, हे जाण. नाक म्हणाले: 'सुगंधाने मी शरीराला उत्तम पोषण देतो.'
दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता
दुर्गंध टाकून देऊन, मी शरीरात गंध दाखवतो. हे भाग्यवान, तो बुद्धीनेच समजतो आणि बुद्धी नसता तो राहात नाही.
स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्
मालकाच्या कार्यासाठी मी या शरीरात स्थिर आहे. माझा गुण म्हणजे गंध, जो दोन प्रकारे प्रकटतो, हे जाण.
श्रवणावूचतुः- कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये
कान म्हणाले: 'आम्ही आमच्या शरीरात राहून, लोकांनी सांगितलेले काय करावे, काय करू नये, सत्य-असत्य, प्रिय-अप्रिय असे सर्व शुभ-अशुभ शब्द ऐकतो.'
शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्
ध्वनी हा माझा गुण आहे आणि माझं कामही तेच आहे. बुद्धी जशी सांगते, तशी मी ध्वनीला जोडतो, यात काहीच शंका नाही.
त्वगुवाच- पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः
त्वचेने सांगितले — वारा पाच रूपांनी बनलेला आहे आणि तो या शरीरात वसलेला आहे.
सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च
त्यांच्या बाह्य आणि अंतर्गत हालचाली मला खऱ्या अर्थाने माहीत आहेत — थंडी, उष्णता, सूर्याचा प्रकाश, पाऊस आणि वाऱ्याची हालचाल.
सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्
माणसांमधील सर्व स्पर्श, संग, आणि जुळणं मला माहीत आहे. स्पर्श हा एकच माझा गुण आहे — हे मी सत्य सांगते.