कस्माद्दुःखं त्वया प्राप्तमेतन्मे कारणं वद । हिरण्यकशिपू राजा हिरण्याक्षो महाबलः
तुला हे दुःख का आलंय, ते मला सांग. हिरण्यकशिपू राजा आणि बलाढ्य हिरण्याक्ष—
यस्याः पुत्रौ महात्मानौ महाबलपराक्रमौ । कस्माद्दुःखं महज्जातं तस्माच्चैव सखे वद
तुझे हे दोन्ही पुत्र मोठ्या सामर्थ्याचे आणि तेजस्वी आहेत. मग एवढं मोठं दुःख कशामुळे आलं, हे सांग, सखी.
आख्याहि कारणं सर्वं यस्माद्रोदिषि सांप्रतम् । एवमाभाष्य तां देवीं विरराम मनस्विनी
तू आत्ता का रडतेस, हे सगळं कारण मला सांग. असं म्हणून ती बुध्दिमान देवी शांत झाली.
दनुरुवाच- पश्य पश्य महाभागे सपत्न्याश्च मनोरथम् । परिपूर्णं कृतं तेन देवदेवेन चक्रिणा
दनू म्हणाली — पाहा, पाहा, हे भाग्यवती, माझ्या सवतिची इच्छा देवदेवता चक्रधारी विष्णूंनी पूर्ण केली आहे.
यथापूर्वं वरो दत्तो ह्यदित्यै देवि विष्णुना । तथेदानीं च पुत्राय तस्या दत्तो वरो महान्
पूर्वी जसं विष्णूंनी अदितीला वर दिला होता, तसाच मोठा वर आता तिच्या मुलालाही मिळाला आहे.
कश्यपाद्विश्रुतो जातस्त्रैलोक्यपालकः सुतः । इंद्रत्वं तस्य वै दत्तं तव पुत्राद्विहृत्य च
कश्यपापासून जन्मलेला, तीनही लोकांचा रक्षण करणारा सुपुत्र प्रसिद्ध झाला आहे. त्याला इंद्रपद मिळालं, तेही तुझ्या मुलाकडून काढून.
मनोरथैस्तु संपूर्णा अदितिः सुखवर्द्धिनी । कनीयान्वसुदत्तश्च तस्याः पुत्रश्च संप्रति
अदितीच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत, तिचं सुख वाढलं आहे. तिचा धाकटा मुलगा वसुदत्त सध्या तिच्या जवळ आहे.
ऐंद्रं पदं सुदुष्प्राप्यं देवैः सार्द्धं भुनक्ति च । दितिरुवाच- कस्मात्पदात्परिभ्रष्टो मम पुत्रो महामतिः
तो देवांबरोबर मिळून, अत्यंत कठीण मिळणारे इंद्रपद उपभोगतो आहे. दिती म्हणाली — माझा बुध्दिमान मुलगा त्या पदावरून का खाली पडला?
अन्ये च दानवा दैत्यास्तेजोभ्रष्टाः कथं सखे । तस्य त्वं कारणं ब्रूहि विस्तरेण यशस्विनि
आणि इतर दानव, दैत्य यांचं तेज कसं कमी झालं, सखी? हे सर्व कारण विस्ताराने सांग, हे यशस्विनी.
तामाभाष्य दितिर्वाक्यं विरराम सुदुःखिता । दनुरुवाच- देवाश्च दानवाः सर्वे सक्रोधाः संगरं गताः
असं म्हणून दुःखाने भरलेली दिती गप्प बसली. दनू म्हणाली — सर्व देव आणि दानव रागाने युद्धात उतरले.
तत्र युद्धं महज्जातं दैत्यसंक्षयकारकम् । देवैश्च विष्णुना युद्धे मम पुत्रा निपातिताः
तेथे मोठं युद्ध झालं, ज्यात दैत्यांचा नाश झाला. त्या युद्धात माझे मुलं देवांनी आणि विष्णूंनी मारले.
तथैव तव पुत्रास्ते देवदेवेन चक्रिणा । वने गतान्यथा सिंहो द्रावयेत्स्वेन तेजसा
तसंच तुझे मुलंही चक्रधारी देवाने जंगलात हाकलून दिले, जसं सिंह आपल्या तेजाने सर्वांना पळवतो.
तथा ते मामकाः पुत्रा निहताः शङ्खपाणिना । कालनेमिमुखं सैन्यं दुर्जयं ससुरासुरैः
माझे मुलं शंखधारी विष्णूंनी मारले. कालनेमीच्या नेतृत्वाखालील, देव-दानवांसह अपराजित असलेलं सैन्यही नष्ट झालं.
नाशितं मर्दितं सर्वं द्रावितं विकलीकृतम् । स्वैरर्चिभिर्यथा वह्निस्तृणानि ज्वालयेद्वने
सगळं सैन्य संपवलं, चिरडलं, पळवलं आणि गोंधळात टाकलं; जसं वनात आग आपल्या ज्वाळांनी गवत जाळते.
तथा दैत्यगणान्सर्वान्निर्दहत्येव केशवः । मम पुत्रा मृता देवि बहुशस्तव नंदनाः
त्याचप्रमाणे, केशव सर्व दैत्यांच्या सैन्यांचा संहार करतो. देवी, माझे पुत्र अनेकदा मरण पावले आहेत, आणि तुझेही मुले तशीच गेली आहेत.
वह्निं प्राप्य यथा सर्वे शलभा यांति संक्षयम् । तथा ते दानवाः सर्वे हरिं प्राप्य क्षयं गताः
जशी सर्व पतंगे आगीत पडून नष्ट होतात, तशीच तुझे सर्व दानव हरिला भेटल्यावर संपले.
एवमेतं हि वृत्तांतं दितिः शुश्राव दारुणम् । दितिरुवाच- वज्रपातोपमं भद्रे वदस्येवं कथं मम
असा हा भयंकर प्रसंग दितीने ऐकला. दिती म्हणाली—हे सखी, वज्राघातासारखे हे माझ्यावर कसे घडले, ते सांग.
एवमाभाष्य तां देवी मूर्च्छिता निपपात ह । हा हा कष्टमिदं जातं बहुदुःखं प्रतापकम्
असे म्हणून देवी बेशुद्ध होऊन खाली पडली आणि 'हाय हाय! किती कठीण, दुःखदायक आणि जाळणारे हे घडले!' असे म्हणू लागली.
रुरोद करुणं साथ पुत्रशोकसुपीडिता । तां दृष्ट्वा स मुनिश्रेष्ठ उवाच वचनं शुभम्
पुत्रशोकाने ती फारच व्याकुळ होऊन करूण रडू लागली. तिला पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषींनी शुभ वचन सांगितले.
मा रोदिषि च भद्रं ते नैवं शोचंति त्वद्विधाः । सत्ववंतो महाभागे लोभमोहेन वर्जिताः
रडू नकोस, तुझ्या आयुष्यात मंगल घडो. तुझ्यासारख्या धैर्यशील आणि लोभ-मोहापासून दूर असणाऱ्या स्त्रिया अशा प्रकारे शोक करत नाहीत.
कस्य पुत्रा हि संसारे कस्य देवी सुबांधवाः । नास्तिकस्येह केनापि तत्सर्वं श्रूयतां प्रिये
या जगात कोणाचे पुत्र आणि कोणाचे खरे बंधू आहेत, हे कोण सांगू शकतो? आत्म्याला न मानणाऱ्यांसाठी हे काहीच नसते—हे प्रिये, हे ऐक.
दक्षस्यापि सुता यूयं सुन्दर्यश्चैव मामकाः । भवतीनामहं भर्ता कामनापूरकः शुभे
तुम्ही दक्षाच्या कन्या आहात आणि माझ्याही कन्या सुंदर आहेत. हे शुभे, मी तुमचा पती आहे, तुमच्या इच्छा पूर्ण करणारा.
योजकः पालकश्चैव रक्षकोस्मि वरानने । कस्माद्वैरं कृतं क्रूरैरसुरैरजितात्मभिः
हे सुंदर मुखवाली, मीच तुम्हा सर्वांना एकत्र आणणारा, पालन करणारा आणि रक्षण करणारा आहे. मग हे क्रूर, आपले मन न जिंकू शकलेले असुर वैर का करतात?
तव पुत्रा महाभागे सत्यधर्मविवर्जिताः । तेन दोषेण ते सर्वे तव दोषेण वै शुभे
हे महाभागे, तुझे पुत्र सत्य आणि धर्म यांच्यापासून दूर होते. त्या दोषामुळे—सर्वजण, आणि प्रत्यक्ष तुझ्या दोषामुळेही, हे शुभे—
निहता वासुदेवेन दैवतैस्तु निपातिताः । तस्माच्छोको न कर्तव्यः सत्यमोक्षविनाशनः
त्यांचा वासुदेवाने वध केला आणि देवांनी त्यांना खाली पाडले. म्हणून शोक करू नकोस, कारण शोक सत्य आणि मुक्ती नष्ट करतो.
शोको हि नाशयेत्पुण्यं क्षयात्पुण्यस्य नश्यति । तस्माच्छोकं परित्यज विघ्नरूपं वरानने
शोक पुण्य नष्ट करतो, आणि पुण्य गेल्यावर सर्व काही नष्ट होते. म्हणून, हे सुंदर मुखवाली, शोक सोड, तो विघ्नासारखा आहे.
आत्मदोषप्रभावेण दानवा मरणं गताः । देवा निमित्तभूताश्च नाशिताः स्वेन कर्मणा
स्वतःच्या दोषामुळे दानवांचा मृत्यू झाला; देव फक्त निमित्त झाले, सगळे त्यांच्या कर्मामुळेच नष्ट झाले.
एवं ज्ञात्वा महाभागे समागच्छ सुखं प्रति । एवमुक्त्वा महायोगी तां प्रियां दुःखभागिनीम्
हे महाभागे, हे जाणून सुखाकडे वळ. असे सांगून त्या महायोग्याने आपल्या दुःखात बुडालेल्या प्रियेचे सांत्वन केले.
विषादाच्च निवृत्तोसौ विरराम महामतिः
त्या महामतीने, विषादातून मुक्त होऊन, बोलणे थांबवले.
दितिरुवाच- सत्यमुक्तं त्वया नाथ सर्वमेव न संशयः । भर्तृस्नेहं परित्यज्य गता सापत्न्यजं द्विज
दिती म्हणाली—नाथा, तू जे काही सांगितलेस ते सर्व सत्य आहे, यात शंका नाही. पतीवरील आपुलकी सोडून मी सवतांच्या घरी गेले आहे, हे द्विजा.