प्रविष्टो वैष्णवं धाम स मुनिर्दुर्लभं पदम् । नत्वन्यैः प्राप्यते पुण्यैस्तपोभिर्मुक्तिदं पदम्
तो ऋषी वैष्णव धामात, त्या दुर्मिळ अवस्थेत गेला; जे इतरांना पुण्य किंवा तपाने मिळत नाही, ते मुक्तिदायक स्थान त्याने प्राप्त केले.
विष्णोस्तु चिंतनैर्न्यासध्यानज्ञानैः स्तवैस्तथा । न दानैस्तीर्थयात्राभिर्दृश्यते मधुसूदनः
मधुसूदन दान, तीर्थयात्रा किंवा भेटीने दिसत नाही; तर विष्णूच्या चिंतनाने, समर्पणाने, ध्यानाने, ज्ञानाने आणि स्तोत्रांनीच तो प्रकट होतो.
समाधिज्ञानयोगेन दृश्यते परमं पदम् । महायोगैर्यथा विप्रः प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्
समाधीतील ज्ञानयोगाने ते परमपद दिसते; जसे त्या महायोग्य ऋषीने वैष्णव रूपात प्रवेश केला.
सूत उवाच- ततस्तत्र तपस्तेपे सोमशर्मा महाद्युतिः । अश्मलोष्टसमं मेने कांचनंभूषणं पुनः
सूतेने सांगितले: तेथे सोमशर्मा, तेजस्वी तपस्वी, कठोर तप करीत होता; त्याला सोन्याचे दागिने आणि दगड-माती सारखेच वाटत होते.
जिताहारः स धर्मात्मा निद्रया परिवर्जितः । स सर्वान्विषयांस्त्यक्त्वा एकांतमपि सेवते
तो धर्मात्मा आहारावर विजय मिळवून, झोप सोडून, सर्व विषयांचा त्याग करून एकांतात सेवा करीत होता.
योगासनसमारूढो निराशो निःपरिग्रहः । तस्य वेला सुसंप्राप्ता मृत्युकालस्य वै तदा
योगासनात बसलेला, आशा आणि संपत्तीपासून मुक्त, त्याचा मृत्यूचा क्षण आला.
आगता दानवा विप्रं सोमशर्माणमंतिके । मृत्युकाले तु संप्राप्ते प्राणयात्रा प्रवर्तिनः
मृत्यूच्या वेळी दानव त्या ऋषी सोमशर्म्याजवळ आले आणि त्याचा प्राण घेण्याचा प्रयत्न करू लागले.
शालिग्रामे महाक्षेत्रे ऋषीणां मानवर्द्धने । केचिद्वदंति वै दैत्याः केचिद्वदंति दानवाः
शालिग्राम या महाक्षेत्रात, जे ऋषींच्या कीर्तीला वाढवते, काहींनी त्यांना दैत्य म्हटले, तर काहींनी दानव असे सांगितले.
एवंविधो महाशब्दः कर्णरंध्रं गतस्तदा । तस्यैव विप्रवर्यस्य सुचिरात्सोमशर्मणः
अशा प्रकारचा मोठा आवाज त्या श्रेष्ठ सोमशर्मा ऋष्याच्या कानात खूप दिवसांनी पोहोचला.
ज्ञानध्यानविलग्नस्य प्रविष्टं दैत्यजं भयम् । तेन ध्यानेन तस्यापि दैत्यभीत्यैव वै तदा
ज्ञान आणि ध्यानात मग्न असताना, त्याच्यात दैत्यांपासून उत्पन्न झालेला भीती शिरली; त्या ध्यानामुळेही त्याला दैत्यांची भीती वाटू लागली.
सत्वरं चैव तत्प्राणा गतास्तस्य महात्मनः । दैत्यभयेन संयुक्तः स हि मृत्युवशं गतः
त्या महात्म्याचे प्राण दैत्यांच्या भीतीने लगेचच निघून गेले; त्यामुळे तो मृत्यूच्या अधीन झाला.
तस्माद्दैत्यगृहे जातो हिरण्यकशिपोः सुतः । देवासुरे महायुद्धे निहतश्चक्रपाणिना
म्हणून तो दैत्यांच्या घरात, हिरण्यकशिपूचा पुत्र म्हणून जन्माला आला; देव-दानवांच्या मोठ्या युद्धात चक्रधारीने त्याचा वध केला.
युद्ध्यमानेन तेनापि प्रह्लादेन महात्मना । सुदृष्टं वासुदेवत्वं विश्वरूपसमन्वितम्
त्या महात्मा प्रह्लादाशी लढताना, त्याने वासुदेवाचे विश्वरूप असलेले स्वरूप स्पष्टपणे पाहिले.
योगाभ्यासेन पूर्वेण ज्ञानमासीन्महात्मनः । सस्मार पूर्वकं सर्वं चरितं शिवशर्मणः
पूर्वीच्या योगाभ्यासामुळे त्या महात्म्याला ज्ञान प्राप्त झाले; त्याने शिवशर्म्याचे सर्व पूर्वजन्मीचे कृत्य आठवले.
प्रागहं सोमशर्माख्यः प्रविष्टो दानवीं तनुम् । अस्मात्कायात्कदा पुण्यं केवलं धाम उत्तमम्
पूर्वी मी सोमशर्मा नावाचा होतो, आणि दानवाच्या देहात प्रवेश केला; या देहातून केव्हा मी केवळ ते श्रेष्ठ पुण्यधाम मिळवीन?
प्रयास्यामि महापुण्यैर्ज्ञानाख्यैर्मोक्षदायकम् । समरे म्रियमाणेन प्रह्लादेन महात्मना
मोक्ष देणाऱ्या मोठ्या पुण्याने आणि ज्ञानाने मी ते श्रेष्ठ धाम गाठीन, जसा प्रह्लाद महात्मा युद्धात मरण पावतो.
एवं चिंता कृता पूर्वं श्रूयतां द्विजसत्तमाः । एवं तु च समाख्यातं सर्वसंदेहनाशनम्
पूर्वी अशी विचारधारा झाली होती. हे ऐका, श्रेष्ठ द्विजांनो. सर्व शंका दूर करणारे हे कथन मी सांगितले आहे.
सूत उवाच- प्रह्लादे निहते संख्ये देवदेवेन चक्रिणा । रुरुदे कमला सा तु हतपुत्रा च कामिनी
सूतम्हणाले— जेव्हा देवतांचा देव, चक्रधारी, याने प्रह्लादाला युद्धात मारले, तेव्हा त्याची प्रिय कामिनी कमला, पुत्राच्या वियोगाने दुःखी होऊन रडू लागली.
प्रह्लादस्य तु या माता हिरण्यकशिपोः प्रिया । प्रह्लादस्य महाशोकैर्दिवारात्रौ प्रशोचति
प्रह्लादाची आई, हिरण्यकशिपूची प्रिय पत्नी, प्रह्लादाच्या मोठ्या दुःखाने दिवस-रात्र शोक करत होती.
पतिव्रता महाभागा कमला नाम तत्प्रिया । रोदमानां दिवारात्रौ नारदस्तामुवाच ह
पतिव्रता आणि अत्यंत पुण्यवती अशी कमला, ती त्याची प्रिय पत्नी, दिवस-रात्र रडत असताना नारदांनी तिला सांगितले.
मा शुचस्त्वं महाभागे पुत्रार्थं पुण्यभागिनि । निहतो वासुदेवेन तव पुत्रः समेष्यति
नारद म्हणाले— हे महाभाग्यवती, पुण्यवती, पुत्रासाठी दुःख करू नकोस. वासुदेवाने तुझा मुलगा मारला असला तरी तो पुन्हा तुझ्याकडे येईल.
भूयः स्वलक्षणोपेतस्त्वत्सुतश्च महामतिः । प्रह्लादेति च वै नाम पुनरस्य भविष्यति
तुझा मुलगा पुन्हा आपल्या गुणांनी आणि मोठ्या बुद्धीने युक्त होईल, आणि त्याचे नाव पुन्हा प्रह्लादच राहील.
विहीनश्चासुरैर्भावैर्देवत्वेन समन्वितः । इंद्रत्वे मोदते भद्रे सर्वदेवैर्नमस्कृतः
तो असुरी स्वभाव सोडून, दैवी गुणांनी युक्त होईल. हे शुभे, तो इंद्रपदावर विराजमान होईल आणि सर्व देव त्याला वंदन करतील.
सुखीभवमहाभागेतेनपुत्रेणवैसदा । न प्रकाश्या त्वया देवि सुवार्तेयं च कस्यचित्
हे महाभाग्यवती, असा पुत्र तुला सदैव मिळेल, म्हणून आनंदी रहा. पण, हे देवी, ही चांगली बातमी कोणालाही सांगू नकोस.
कर्त्तव्यमज्ञानभावैः सुगोप्यं कुरु त्वं सदा । एवमुक्त्वा गतो विप्रो नारदो मुनिसत्तमः
ज्यांना समज नाही अशा लोकांपासून हे नेहमी गुप्त ठेव. असे नेहमी कर. असे सांगून श्रेष्ठ मुनी नारद तेथून निघून गेले.
कमलायाश्चोदरे तु जन्मा स्यानुत्तमं पुनः । प्रह्लादेति च वै नाम तस्याख्यानं महात्मनः
कमलेच्या उदरात पुन्हा एक उत्तम जन्म होईल, आणि त्या महात्म्याचे नाव पुन्हा प्रह्लादच राहील.
बाल्यं भावं गतो विप्राः कृष्णमेव व्यचिंतयत् । नरसिंहप्रसादेन देवराजो भवेद्दिवि
तो बालपणात पोहोचल्यावर, हे ब्राह्मणांनो, त्याने फक्त कृष्णाचेच ध्यान केले. नरसिंहाच्या कृपेने तो स्वर्गात देवांचा राजा झाला.
देवत्वं लभ्य चैवासावैंद्रं पदमनुत्तमम् । मोक्षं यास्यति ज्ञानात्मा वैष्णवं धाम चोत्तमम्
त्याने दैवीपद आणि श्रेष्ठ इंद्रपद मिळवले. ज्ञानाने युक्त असा तो मुक्ती आणि उत्तम वैष्णव धाम प्राप्त करील.
असंख्याता महाभागाः सृष्टेर्भावा ह्यनेकशः । मोह एवं न कर्त्तव्यो ज्ञानवद्भिर्महात्मभिः
सृष्टीपासून असंख्य आणि अनेक प्रकारची स्थिती निर्माण झाली आहे, हे महाभाग्यवानांनो. म्हणून ज्ञानी आणि महात्म्यांनी मोह करू नये.
एतद्वः सर्वमाख्यातं यथापृष्टं द्विजोत्तमाः । अन्यं पृच्छ महाभाग संदेहं ते भिनद्म्यहम्
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जसे तुम्ही विचारले तसे सर्व सांगितले. अजून काही शंका असेल तर विचारा, मी ती दूर करीन.