दुःखानां सागरं मन्ये बहुक्लेशैस्तु क्लेशितः । अपनेष्याम्यहं दुःखं विष्णोश्चैव प्रसादतः
ही सृष्टी मला दुःखाच्या सागरासारखी वाटते, अनेक यातनांनी मी त्रस्त झालो आहे; पण विष्णूच्या कृपेने मी हे दुःख दूर करीन.
विचार्य मनसा विप्रः शिवशर्मा महामतिः । पुनर्मायां चकाराथ कुंभादपहृतं पयः
शिवशर्मा हा बुद्धिमान ब्राह्मण मनात विचार करून पुन्हा एकदा मायेमुळे कुंभातील अमृत काढून घेतो.
पश्चात्तं च समाहूय सोमशर्माणमब्रवीत् । तव हस्ते मया दत्तममृतं व्याधिनाशनम्
नंतर त्याने सोमशर्माला बोलावून सांगितले, 'रोग नाहीसा करणारे अमृत मी तुझ्या हातात दिले होते.'
तन्मे शीघ्रं प्रयच्छस्व यथा पानं करोम्यहम् । येन नीरुग्भवाम्यद्य प्रसादाद्विष्णुशर्मणः
'आता ते लवकर मला परत दे, म्हणजे मी ते पिऊ शकेन; विष्णुशर्माच्या कृपेने आज मी रोगमुक्त होईन.'
एवमुक्ते तदा वाक्ये ऋषिणा शिवशर्मणा । समुत्थाय त्वरायुक्तः सोमशर्मा कमंडलुम्
शिवशर्मा ऋषींनी हे शब्द उच्चारताच, सोमशर्मा घाईने उठून कमंडलू घेतला.
तं च रिक्तं ततो दृष्ट्वा ह्यमृतेन विना कृतम् । कस्य पापस्य वै कर्म केन मे विप्रियं कृतम्
पण तो रिकामा असून त्यात अमृत नाही हे पाहून त्याला वाटले, 'कोणत्या पापी माणसाने, कोणाच्या कृत्यामुळे माझ्यावर हे अन्याय झाले?'
इति चिंतापरो भूत्वा सोमशर्मा सुदुःखितः । पितुरग्रे च वृत्तांतं कथयिष्याम्यहं यदा
अशा चिंता मनात घेऊन सोमशर्मा फारच दुःखी झाला; 'जे काही घडले ते मी वडिलांना सांगितल्यावर—'
ततः कोपं प्रयास्येत गुरुर्मे व्याधिपीडितः । सुचिरं चिंतयित्वा तु सोमशर्मा महामतिः
'माझे गुरु, जे आजाराने त्रस्त आहेत, ते माझ्यावर रागावतील.' असे बराच वेळ विचार करून, हुशार सोमशर्मा—
यदि मे सत्यमस्तीति गुरुशुश्रूषणं यदि । तपस्तप्तं मयापूर्वं निर्व्यलीकेन चेतसा
'जर माझ्यात खरेपणा आहे, मी गुरुची सेवा केली आहे, आणि मी पूर्वी शुद्ध मनाने तप केले असेल—'
दमशौचादिभिः सत्यं धर्ममेव प्रपालितम् । तदा घटोऽमृतयुतो भवत्वेष न संशयः
'स्वतःवर नियंत्रण, स्वच्छता आणि अशा सद्गुणांनी मी धर्म पाळला असेल, तर हा कुंभ अमृताने भरू दे— यात मला शंका नाही.'
यावदेव महाभागश्चिंतयित्वा विलोकयेत् । तावच्चामृतपूर्णस्तु पुनरेवाभवद्घटः
महाभागाने असे विचार करत पाहिले, आणि त्याच क्षणी तो कुंभ पुन्हा अमृताने भरला.
तं दृष्ट्वा हर्षसंयुक्तः सोमशर्मा महायशाः । गत्वा गुरुं नमस्कृत्य कुंभमादाय सत्वरम्
हे पाहून, कीर्तीवान सोमशर्मा आनंदाने भरून, पटकन गुरुंकडे गेला, नमस्कार केला आणि कुंभ उचलला.
गृहाण त्वं पितश्चेमं पयः कुंभं समागतम् । पानं कुरु महाभाग गदान्मुक्तो भवाचिरम्
'हे वडील, हा अमृताचा कुंभ पुन्हा मिळाला आहे; हे प्या, आणि लवकर रोगमुक्त व्हा.'
एतद्वाक्यं महापुण्यं सत्यधर्मार्थकं पुनः । शिवशर्मा सुतस्यापि श्रुत्वा च मधुराक्षरम्
पुत्राने मधुर शब्दात उच्चारलेली ही पुण्य, सत्य आणि धर्मयुक्त वचने ऐकून, शिवशर्मा—
हर्षेण महताविष्ट इदं वचनमब्रवीत्
मोठ्या आनंदाने भरून, त्याने असे शब्द सांगितले:
शिवशर्मोवाच- तपसा दमशौचाभ्यांगुरुशुश्रूषया तथा । भक्त्याभावेन तुष्टोस्मि तवाद्य चसुपुत्रक
शिवशर्मा म्हणाला: 'तुझ्या तप, संयम, स्वच्छता, गुरुसेवा आणि भक्तीमुळे मी आज तुझ्यावर खूश आहे, बाळा.'
त्यजामि वैकृतं रूपं मत्तः सुखमवाप्नुहि । एवमुक्वा सुतं विप्रो दर्शयामास तां तनुम्
'मी माझे विकृत रूप सोडतो; माझ्याकडून सुख घे.' असे म्हणून ब्राह्मणाने आपल्या पुत्राला आपले खरे रूप दाखवले.
यथापूर्वं स्थितौ तौ तु तथा स दृष्टवान्गुरू । दीप्तिमंतौ महात्मानौ सूर्यबिंबोपमावुभौ
गुरूंनी पाहिले की, दोघेही पूर्वीसारखेच आहेत, दोघेही तेजस्वी, सूर्याच्या कडेसारखे तेज असलेले महान आत्मे आहेत.
ननाम पादौ सद्भक्त्या उभयोस्तु महात्मनोः । ततः सुतं समामंत्र्य हर्षेण महतान्वितः
त्याने दोन्ही महात्म्यांच्या पायांना खरी भक्तीभावाने वंदन केले; मग मोठ्या आनंदाने आपल्या मुलाला संबोधले.
विष्णोः प्रसादाद्धर्मात्मा भार्यया सह केशवम् । जगाम निजपुण्यैश्च योगाभ्यासेन सत्तमः
विष्णूच्या कृपेने तो धर्मात्मा आपल्या पत्नीसमवेत केशवाजवळ गेला; आपल्या पुण्याईने आणि योगाभ्यासाने त्या श्रेष्ठ पुरुषाने त्याला प्राप्त केले.
प्रविष्टो वैष्णवं धाम स मुनिर्दुर्लभं पदम् । नत्वन्यैः प्राप्यते पुण्यैस्तपोभिर्मुक्तिदं पदम्
तो ऋषी वैष्णव धामात, त्या दुर्मिळ अवस्थेत गेला; जे इतरांना पुण्य किंवा तपाने मिळत नाही, ते मुक्तिदायक स्थान त्याने प्राप्त केले.
विष्णोस्तु चिंतनैर्न्यासध्यानज्ञानैः स्तवैस्तथा । न दानैस्तीर्थयात्राभिर्दृश्यते मधुसूदनः
मधुसूदन दान, तीर्थयात्रा किंवा भेटीने दिसत नाही; तर विष्णूच्या चिंतनाने, समर्पणाने, ध्यानाने, ज्ञानाने आणि स्तोत्रांनीच तो प्रकट होतो.
समाधिज्ञानयोगेन दृश्यते परमं पदम् । महायोगैर्यथा विप्रः प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्
समाधीतील ज्ञानयोगाने ते परमपद दिसते; जसे त्या महायोग्य ऋषीने वैष्णव रूपात प्रवेश केला.
सूत उवाच- ततस्तत्र तपस्तेपे सोमशर्मा महाद्युतिः । अश्मलोष्टसमं मेने कांचनंभूषणं पुनः
सूतेने सांगितले: तेथे सोमशर्मा, तेजस्वी तपस्वी, कठोर तप करीत होता; त्याला सोन्याचे दागिने आणि दगड-माती सारखेच वाटत होते.
जिताहारः स धर्मात्मा निद्रया परिवर्जितः । स सर्वान्विषयांस्त्यक्त्वा एकांतमपि सेवते
तो धर्मात्मा आहारावर विजय मिळवून, झोप सोडून, सर्व विषयांचा त्याग करून एकांतात सेवा करीत होता.
योगासनसमारूढो निराशो निःपरिग्रहः । तस्य वेला सुसंप्राप्ता मृत्युकालस्य वै तदा
योगासनात बसलेला, आशा आणि संपत्तीपासून मुक्त, त्याचा मृत्यूचा क्षण आला.
आगता दानवा विप्रं सोमशर्माणमंतिके । मृत्युकाले तु संप्राप्ते प्राणयात्रा प्रवर्तिनः
मृत्यूच्या वेळी दानव त्या ऋषी सोमशर्म्याजवळ आले आणि त्याचा प्राण घेण्याचा प्रयत्न करू लागले.
शालिग्रामे महाक्षेत्रे ऋषीणां मानवर्द्धने । केचिद्वदंति वै दैत्याः केचिद्वदंति दानवाः
शालिग्राम या महाक्षेत्रात, जे ऋषींच्या कीर्तीला वाढवते, काहींनी त्यांना दैत्य म्हटले, तर काहींनी दानव असे सांगितले.
एवंविधो महाशब्दः कर्णरंध्रं गतस्तदा । तस्यैव विप्रवर्यस्य सुचिरात्सोमशर्मणः
अशा प्रकारचा मोठा आवाज त्या श्रेष्ठ सोमशर्मा ऋष्याच्या कानात खूप दिवसांनी पोहोचला.
ज्ञानध्यानविलग्नस्य प्रविष्टं दैत्यजं भयम् । तेन ध्यानेन तस्यापि दैत्यभीत्यैव वै तदा
ज्ञान आणि ध्यानात मग्न असताना, त्याच्यात दैत्यांपासून उत्पन्न झालेला भीती शिरली; त्या ध्यानामुळेही त्याला दैत्यांची भीती वाटू लागली.