वस्त्रपुष्पादिकं सर्वं ताभ्यां नित्यं प्रयच्छति । तांबूलं बहुगंधाढ्यमुभयोरर्पयेत्स तु
तो नेहमी त्यांना सर्व वस्त्रे, फुले इत्यादी देत असे; दोघांनाही सुवासिक तांबूल अर्पण करीत असे.
सोमशर्मा महाभागस्ताभ्यामपि च पूरयेत् । मूलं पयः सुभक्ष्याद्यं नित्यमेव ददात्यसौ
महाभाग्यशाली सोमशर्मा दोघांचीही सर्व गरजा पूर्ण करीत असे; नेहमी त्यांना मूळ, दूध आणि उत्तम अन्न देत असे.
तयोस्तु वांछितं नित्यं सोमशर्मा महायशाः । अनेन क्रमयोगेन नित्यमेव प्रसादयेत्
या दोघांपैकी सोमशर्मा, ज्याचं नाव मोठं आहे, तो नेहमी आपल्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळवतो; या पद्धतीने आणि क्रमाने त्याने नेहमी त्यांना संतुष्ट करावं.
सोमशर्मा सुधर्मात्मा पितरौ परिपूजयेत् । सोमशर्माणमाहूय पिता कुत्सति निष्ठुरः
धर्मशील सोमशर्म्याने आपल्या आईवडिलांची नेहमी सेवा करावी; पण जेव्हा सोमशर्म्याला बोलावलं जातं, तेव्हा त्याचा वडील त्याला कठोर शब्दांनी दोष देतो.
निंदितैर्निष्ठुरैर्वाक्यैस्ताडयेन्मुनिसन्निधौ । कृतकार्ये कृते पुण्ये नित्यमेव सुते पुनः
तो ऋषींच्या उपस्थितीत अपमानकारक आणि कठोर शब्दांनी त्याला दुखावतो; काम पूर्ण झालं, पुण्य मिळालं तरीही, तो पुन्हा पुन्हा आपल्या मुलाला असंच वागवतो.
न कृतं शोभनं मह्यं त्वयैव कुलपांसन । एवं नानाविधैर्वाक्यैर्निष्ठुरैर्दुःखदायकैः
'तू माझ्यासाठी काहीच चांगलं केलं नाहीस, घराण्याचा कलंक!'—अशा अनेक प्रकारच्या कठोर आणि वेदनादायक शब्दांनी तो बोलतो.
अताडयद्दंडघातैः शिवशर्मा सदातुरः । एवं कृतेपि धर्मात्मा नैव कुप्यति कर्हिचित्
तो नेहमी आजारी असलेल्या शिवशर्म्याला काठीने मारत असे; तरीही, असं वागवलं तरी तो धर्मात्मा कधीच रागावत नाही.
मनसा वचसा चैव कर्मणा त्रिविधेन च । संतुष्टः सर्वदा सोपि पितरं परिपूजयेत्
मनाने, वाणीने आणि कृतीने—या तिन्ही मार्गांनी—तो नेहमी समाधानी राहतो आणि सतत आपल्या वडिलांची सेवा करतो.
तद्वत्स सोमशर्मा वै मातरं च दिनेदिने । यज्ज्ञात्वा शिवशर्मा च चरितं स्वीयमीक्षते
त्याचप्रमाणे सोमशर्मा दररोज आपल्या आईची देखील सेवा करत असे; हे जाणून शिवशर्मा आपल्या वागण्याचा विचार करत असे.
अमृतं मत्कृते चापि आनीतं विष्णुशर्मणा । पुण्ययुक्तः स धर्मात्मा पितृभक्तिपरः सदा
माझ्यासाठी विष्णुशर्म्याने अमृत आणलं; पुण्यवान आणि धर्मशील तो नेहमीच आपल्या आईवडिलांच्या सेवेत मग्न होता.
एवं बहुतिथे काले शतसंख्ये गते सति । शिवशर्मा पितस्यैव भक्तिं दृष्ट्वा विचिंत्य वै
अशा प्रकारे शेकडो वर्षे लोटली, तेव्हा शिवशर्म्याने आपल्या वडिलांची भक्ती पाहून मनात विचार केला.
मया वै पूर्वमित्युक्तं सुपुत्रं यज्ञसंज्ञकम् । मातृखंडानिमान्पुत्र यत्र तत्र क्षिपस्व हि
'माझ्या यज्ञ नावाच्या सुपुत्रा, मी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, जिथे जिथे तुझ्या आईचे तुकडे सापडतील, तिथे तिथे ते टाक.'
मद्वाक्यं पालितं तेन कृता न मातरि कृपा । एतत्स्वल्पतरं दुःखं निर्जीवे घातमिच्छतः
त्याने माझं सांगणं पाळलं, पण आईबद्दल त्याला दया आली नाही; ज्याला निर्जीवाचा नाश करायचा आहे त्यासाठी हे दुःख अगदीच लहान आहे.
साहसं तु कृतं तेन पुत्रेण वेदशर्मणा । अस्याधिकमहं मन्ये यतोऽयं चलते न च
माझ्या वेदशर्मा या मुलाने मात्र हे धाडस केलं; मला वाटतं हे अधिक मोठं आहे, कारण तो कधीच ढळत नाही.
निमेषमात्रमेवापि साहसं कारयेत्पुनः । अपरं सत्यसंपन्नं प्रभावं तपसः पुनः
क्षणभर जरी संधी मिळाली, तरी तो पुन्हा धाडसी कृत्य करतो; आणि पुन्हा त्याच्या तपश्चर्येचं खरं सामर्थ्य दिसून येतं.
नित्यं समाराधनेपि अधिकं चास्य दृश्यते । तस्मादस्य परीक्षा च समये तपसः कृता
तो नेहमी सेवा करत असला तरी त्याच्यात काहीतरी अधिक विशेष दिसतं; म्हणूनच त्याच्या तपश्चर्येची योग्य वेळी परीक्षा घेण्यात आली.
भक्तिभावात्तथा सत्यान्नैव पुत्रः प्रणश्यति । मायया च निजांगेऽपि कुष्ठरोगो निदर्शितः
भक्तीभाव आणि सत्यामुळे मुलाचं काहीही बिघडत नाही; तरीसुद्धा, मोहाने त्याच्या स्वतःच्या अंगावर कुष्ठरोग दाखवला.
श्लेष्ममूत्रमलानां च घृणां नैव करोति च । व्रणान्विशोधयेन्नित्यं स्वहस्तेन महायशाः
त्याला कफ, मूत्र किंवा मल यांचा कधीही वीट वाटत नाही; तो मोठ्या कीर्तीने नेहमी स्वतःच्या हाताने जखमा स्वच्छ करतो.
पादसंवाहनं दद्याच्छौचं चैव महामतिः । दुःसहं वचनं मह्यं दारुणं सहते सदा
पाय दाबणं, स्वच्छता राखणं—हे तो बुद्धिमानपणे करतो; मी कितीही कठोर आणि दुःखदायक बोललो तरी तो नेहमी सहन करतो.
भर्त्सने ताडने चैव सदाभीष्टप्रवाचकः । एवं दुःखसमाचारो मम पुत्रो महामतिः
मी ओरडलो किंवा मारलं, तरी तो नेहमी मला हवेहवेसेच बोलतो; अशा प्रकारे माझा हा बुद्धिमान मुलगा दुःखमय आयुष्य जगतो.
दुःखानां सागरं मन्ये बहुक्लेशैस्तु क्लेशितः । अपनेष्याम्यहं दुःखं विष्णोश्चैव प्रसादतः
ही सृष्टी मला दुःखाच्या सागरासारखी वाटते, अनेक यातनांनी मी त्रस्त झालो आहे; पण विष्णूच्या कृपेने मी हे दुःख दूर करीन.
विचार्य मनसा विप्रः शिवशर्मा महामतिः । पुनर्मायां चकाराथ कुंभादपहृतं पयः
शिवशर्मा हा बुद्धिमान ब्राह्मण मनात विचार करून पुन्हा एकदा मायेमुळे कुंभातील अमृत काढून घेतो.
पश्चात्तं च समाहूय सोमशर्माणमब्रवीत् । तव हस्ते मया दत्तममृतं व्याधिनाशनम्
नंतर त्याने सोमशर्माला बोलावून सांगितले, 'रोग नाहीसा करणारे अमृत मी तुझ्या हातात दिले होते.'
तन्मे शीघ्रं प्रयच्छस्व यथा पानं करोम्यहम् । येन नीरुग्भवाम्यद्य प्रसादाद्विष्णुशर्मणः
'आता ते लवकर मला परत दे, म्हणजे मी ते पिऊ शकेन; विष्णुशर्माच्या कृपेने आज मी रोगमुक्त होईन.'
एवमुक्ते तदा वाक्ये ऋषिणा शिवशर्मणा । समुत्थाय त्वरायुक्तः सोमशर्मा कमंडलुम्
शिवशर्मा ऋषींनी हे शब्द उच्चारताच, सोमशर्मा घाईने उठून कमंडलू घेतला.
तं च रिक्तं ततो दृष्ट्वा ह्यमृतेन विना कृतम् । कस्य पापस्य वै कर्म केन मे विप्रियं कृतम्
पण तो रिकामा असून त्यात अमृत नाही हे पाहून त्याला वाटले, 'कोणत्या पापी माणसाने, कोणाच्या कृत्यामुळे माझ्यावर हे अन्याय झाले?'
इति चिंतापरो भूत्वा सोमशर्मा सुदुःखितः । पितुरग्रे च वृत्तांतं कथयिष्याम्यहं यदा
अशा चिंता मनात घेऊन सोमशर्मा फारच दुःखी झाला; 'जे काही घडले ते मी वडिलांना सांगितल्यावर—'
ततः कोपं प्रयास्येत गुरुर्मे व्याधिपीडितः । सुचिरं चिंतयित्वा तु सोमशर्मा महामतिः
'माझे गुरु, जे आजाराने त्रस्त आहेत, ते माझ्यावर रागावतील.' असे बराच वेळ विचार करून, हुशार सोमशर्मा—
यदि मे सत्यमस्तीति गुरुशुश्रूषणं यदि । तपस्तप्तं मयापूर्वं निर्व्यलीकेन चेतसा
'जर माझ्यात खरेपणा आहे, मी गुरुची सेवा केली आहे, आणि मी पूर्वी शुद्ध मनाने तप केले असेल—'
दमशौचादिभिः सत्यं धर्ममेव प्रपालितम् । तदा घटोऽमृतयुतो भवत्वेष न संशयः
'स्वतःवर नियंत्रण, स्वच्छता आणि अशा सद्गुणांनी मी धर्म पाळला असेल, तर हा कुंभ अमृताने भरू दे— यात मला शंका नाही.'