नरेण कर्मयुक्तेन पापपुण्यमयेन हि । शोधनं च कुरुष्व त्वमुभयो रोगयुक्तयोः
माणसाने जे कर्म केले आहे, त्यात पाप आणि पुण्य दोन्ही असतात. दोघांनाही रोग असल्याने, त्यांचे शुद्धीकरण करणे आवश्यक आहे.
शुश्रूषणं महाभाग यदि पुण्यमिहेच्छसि । एवमुक्ते शुभे वाक्ये सोमशर्मा महायशाः
हे महाभाग्यवती, तुला पुण्य हवे असेल तर सेवा कर. असे शुभ वचन ऐकल्यावर, प्रसिद्ध सोमशर्मा म्हणाले—
शुश्रूषां वा करिष्यामि युवयोः पुण्ययुक्तयोः । मया पापेन दुष्टेन कृपणेन द्विजोत्तम
मी दोघांची, पुण्यवान असलेल्या, सेवा करीन. मी पापी, दुष्ट आणि दीन आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण—
किं कर्तव्यमिहाद्यैव यो गुरुं न हि पूजयेत् । एवमाभाष्य दुःखाद्वा तयोर्दुःखेन दुःखितः
जो गुरुची पूजा करत नाही, त्याने आज येथे काय करावे? असे बोलून, त्यांच्या दुःखामुळे तोही दुःखी झाला.
श्लेष्ममूत्रपुरीषं च उभयोः पर्यशोधयत् । पादप्रक्षालनं चक्रे अंगसंवाहनं तथा
त्याने दोघांचे कफ, मूत्र आणि मल स्वच्छ केले; त्यांचे पाय धुतले आणि अंगही चोळले.
स्नानस्थानादिकं सोपि तयोर्भक्त्यान्वितः स्वयम् । द्वावेतौ हि गुरू विप्रः सोमशर्मा महायशाः
त्याने भक्तीभावाने स्वतः दोघांच्या स्नानादी सर्व गरजा पूर्ण केल्या. प्रसिद्ध सोमशर्मा या दोघांना आपले गुरु मानत असे.
तीर्थं नयति धर्मात्मा स्कंधमारोप्य सत्तमः । द्वावेतौ हि स्वहस्तेन स्नापयित्वा तु मंगलैः
धर्मात्म्याने दोघांना आपल्या खांद्यावर घेऊन तीर्थस्थळी नेले. स्वतःच्या हाताने शुभ विधीने त्यांना स्नान घातले.
सुमंत्रैर्वेदविच्चैव स्नानस्य विधिपूर्वकम् । तर्पणं च पितॄणां तु देवतानां तु पूजनम्
उत्तम मंत्रांनी आणि वेदज्ञानाने, त्याने विधिपूर्वक स्नान, पितरांचे तर्पण आणि देवतांची पूजा केली.
द्वाभ्यामपि स धर्मात्मा स कारयति नित्यशः । स्वयं होमं ददात्यग्नौ पचत्यन्नमनुत्तमम्
तो धर्मात्मा दररोज दोघांकडून हे सर्व करवून घेत असे; स्वतः अग्नीत होम करीत असे आणि उत्तम अन्न शिजवीत असे.
संज्ञापयति सुप्रीतौ द्वावेतौ च महागुरू । शय्यासने च तौ विप्रः प्रस्वापयति नित्यशः
त्याने दोन्ही महागुरूंना संतुष्टपणे विश्रांती दिली; ब्राह्मण दररोज त्यांना पलंगावर आणि आसनावर झोपवत असे.
वस्त्रपुष्पादिकं सर्वं ताभ्यां नित्यं प्रयच्छति । तांबूलं बहुगंधाढ्यमुभयोरर्पयेत्स तु
तो नेहमी त्यांना सर्व वस्त्रे, फुले इत्यादी देत असे; दोघांनाही सुवासिक तांबूल अर्पण करीत असे.
सोमशर्मा महाभागस्ताभ्यामपि च पूरयेत् । मूलं पयः सुभक्ष्याद्यं नित्यमेव ददात्यसौ
महाभाग्यशाली सोमशर्मा दोघांचीही सर्व गरजा पूर्ण करीत असे; नेहमी त्यांना मूळ, दूध आणि उत्तम अन्न देत असे.
तयोस्तु वांछितं नित्यं सोमशर्मा महायशाः । अनेन क्रमयोगेन नित्यमेव प्रसादयेत्
या दोघांपैकी सोमशर्मा, ज्याचं नाव मोठं आहे, तो नेहमी आपल्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळवतो; या पद्धतीने आणि क्रमाने त्याने नेहमी त्यांना संतुष्ट करावं.
सोमशर्मा सुधर्मात्मा पितरौ परिपूजयेत् । सोमशर्माणमाहूय पिता कुत्सति निष्ठुरः
धर्मशील सोमशर्म्याने आपल्या आईवडिलांची नेहमी सेवा करावी; पण जेव्हा सोमशर्म्याला बोलावलं जातं, तेव्हा त्याचा वडील त्याला कठोर शब्दांनी दोष देतो.
निंदितैर्निष्ठुरैर्वाक्यैस्ताडयेन्मुनिसन्निधौ । कृतकार्ये कृते पुण्ये नित्यमेव सुते पुनः
तो ऋषींच्या उपस्थितीत अपमानकारक आणि कठोर शब्दांनी त्याला दुखावतो; काम पूर्ण झालं, पुण्य मिळालं तरीही, तो पुन्हा पुन्हा आपल्या मुलाला असंच वागवतो.
न कृतं शोभनं मह्यं त्वयैव कुलपांसन । एवं नानाविधैर्वाक्यैर्निष्ठुरैर्दुःखदायकैः
'तू माझ्यासाठी काहीच चांगलं केलं नाहीस, घराण्याचा कलंक!'—अशा अनेक प्रकारच्या कठोर आणि वेदनादायक शब्दांनी तो बोलतो.
अताडयद्दंडघातैः शिवशर्मा सदातुरः । एवं कृतेपि धर्मात्मा नैव कुप्यति कर्हिचित्
तो नेहमी आजारी असलेल्या शिवशर्म्याला काठीने मारत असे; तरीही, असं वागवलं तरी तो धर्मात्मा कधीच रागावत नाही.
मनसा वचसा चैव कर्मणा त्रिविधेन च । संतुष्टः सर्वदा सोपि पितरं परिपूजयेत्
मनाने, वाणीने आणि कृतीने—या तिन्ही मार्गांनी—तो नेहमी समाधानी राहतो आणि सतत आपल्या वडिलांची सेवा करतो.
तद्वत्स सोमशर्मा वै मातरं च दिनेदिने । यज्ज्ञात्वा शिवशर्मा च चरितं स्वीयमीक्षते
त्याचप्रमाणे सोमशर्मा दररोज आपल्या आईची देखील सेवा करत असे; हे जाणून शिवशर्मा आपल्या वागण्याचा विचार करत असे.
अमृतं मत्कृते चापि आनीतं विष्णुशर्मणा । पुण्ययुक्तः स धर्मात्मा पितृभक्तिपरः सदा
माझ्यासाठी विष्णुशर्म्याने अमृत आणलं; पुण्यवान आणि धर्मशील तो नेहमीच आपल्या आईवडिलांच्या सेवेत मग्न होता.
एवं बहुतिथे काले शतसंख्ये गते सति । शिवशर्मा पितस्यैव भक्तिं दृष्ट्वा विचिंत्य वै
अशा प्रकारे शेकडो वर्षे लोटली, तेव्हा शिवशर्म्याने आपल्या वडिलांची भक्ती पाहून मनात विचार केला.
मया वै पूर्वमित्युक्तं सुपुत्रं यज्ञसंज्ञकम् । मातृखंडानिमान्पुत्र यत्र तत्र क्षिपस्व हि
'माझ्या यज्ञ नावाच्या सुपुत्रा, मी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, जिथे जिथे तुझ्या आईचे तुकडे सापडतील, तिथे तिथे ते टाक.'
मद्वाक्यं पालितं तेन कृता न मातरि कृपा । एतत्स्वल्पतरं दुःखं निर्जीवे घातमिच्छतः
त्याने माझं सांगणं पाळलं, पण आईबद्दल त्याला दया आली नाही; ज्याला निर्जीवाचा नाश करायचा आहे त्यासाठी हे दुःख अगदीच लहान आहे.
साहसं तु कृतं तेन पुत्रेण वेदशर्मणा । अस्याधिकमहं मन्ये यतोऽयं चलते न च
माझ्या वेदशर्मा या मुलाने मात्र हे धाडस केलं; मला वाटतं हे अधिक मोठं आहे, कारण तो कधीच ढळत नाही.
निमेषमात्रमेवापि साहसं कारयेत्पुनः । अपरं सत्यसंपन्नं प्रभावं तपसः पुनः
क्षणभर जरी संधी मिळाली, तरी तो पुन्हा धाडसी कृत्य करतो; आणि पुन्हा त्याच्या तपश्चर्येचं खरं सामर्थ्य दिसून येतं.
नित्यं समाराधनेपि अधिकं चास्य दृश्यते । तस्मादस्य परीक्षा च समये तपसः कृता
तो नेहमी सेवा करत असला तरी त्याच्यात काहीतरी अधिक विशेष दिसतं; म्हणूनच त्याच्या तपश्चर्येची योग्य वेळी परीक्षा घेण्यात आली.
भक्तिभावात्तथा सत्यान्नैव पुत्रः प्रणश्यति । मायया च निजांगेऽपि कुष्ठरोगो निदर्शितः
भक्तीभाव आणि सत्यामुळे मुलाचं काहीही बिघडत नाही; तरीसुद्धा, मोहाने त्याच्या स्वतःच्या अंगावर कुष्ठरोग दाखवला.
श्लेष्ममूत्रमलानां च घृणां नैव करोति च । व्रणान्विशोधयेन्नित्यं स्वहस्तेन महायशाः
त्याला कफ, मूत्र किंवा मल यांचा कधीही वीट वाटत नाही; तो मोठ्या कीर्तीने नेहमी स्वतःच्या हाताने जखमा स्वच्छ करतो.
पादसंवाहनं दद्याच्छौचं चैव महामतिः । दुःसहं वचनं मह्यं दारुणं सहते सदा
पाय दाबणं, स्वच्छता राखणं—हे तो बुद्धिमानपणे करतो; मी कितीही कठोर आणि दुःखदायक बोललो तरी तो नेहमी सहन करतो.
भर्त्सने ताडने चैव सदाभीष्टप्रवाचकः । एवं दुःखसमाचारो मम पुत्रो महामतिः
मी ओरडलो किंवा मारलं, तरी तो नेहमी मला हवेहवेसेच बोलतो; अशा प्रकारे माझा हा बुद्धिमान मुलगा दुःखमय आयुष्य जगतो.