मायां कृत्वा महाप्राज्ञो भार्यया सह तं सुतम् । कुष्ठरोगातुरो भूत्वा तस्य भार्या च तादृशी
त्या ज्ञानी पित्याने आपल्या सामर्थ्याने, पत्नीबरोबर स्वतःला आणि पुत्राला कुष्ठरोगी केल्यासारखे भासवले; त्याची पत्नीही तशीच दिसू लागली.
मांसपिंडोपमौ जातौ द्वावेतौ मायया कृतौ । संनिधिं तस्य घोरस्य विप्रस्य सोमशर्मणः
मायेमुळे ते दोघे मांसाच्या गाठीसारखे दिसू लागले आणि त्या सोमशर्माच्या जवळ गेले.
समागतौ हि तौ दृष्ट्वा सर्वतो हि सुदुःखितौ । कृपया परयाविष्टः सोमशर्मा महायशाः
ते दोघे एकत्र येऊन सर्व बाजूंनी दुःखी दिसले, ते पाहून कीर्तीमान सोमशर्मा मोठ्या दयाळूपणाने भरून गेला.
तयोः पादं नमस्कृत्य भक्त्या नमितकंधरः । भवादृशौ न पश्यामि तपसाभिसमन्वितम्
त्यांच्या पायांवर भक्तीने, मान वाकवून नमस्कार करून म्हणाला, "तुमच्यासारखे तपस्वी मी आजवर पाहिले नाही."
गुणव्रातैः सुपुण्यैश्च किमिदं वर्तितं त्वयि । दासवद्देवताः सर्वा वर्तंते सर्वदा तव
तुझ्या अंगी इतक्या गुणांचा आणि पुण्यांचा संचय कसा झाला असेल? सर्व देवता नेहमी तुझी दासासारखी सेवा करतात.
आदेशं प्राप्य विप्रेंद्र आकृष्टास्तेजसा तव । तवांगे केन पापेन गदोयं वेदनान्वितः
ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुझ्या आज्ञेने सर्वजण तुझ्या तेजाने आकर्षित होतात. तुझ्या शरीरावर हे दुःखदायक रोग कोणत्या पापामुळे आले?
संजातो ब्राह्मणश्रेष्ठ तन्मे कथय कारणम् । इयं पुण्यवती माता महापुण्या पतिव्रता
ब्राह्मणश्रेष्ठा, हे कशामुळे घडले ते मला सांग. ही आई पुण्यवती, मोठ्या पुण्याची आणि पतीपरायण आहे.
या हि भर्तृप्रसादेन त्रैलोक्यं कर्तुमिच्छति । सा कथं दुःखमाप्नोति किं नास्ति तपसः फलम्
जी आपल्या पतीच्या कृपेने त्रैलोक्य जिंकण्याची इच्छा करते, तिला दुःख कसे येते? तपस्येचे फळ नाही का?
रागद्वेषौ परित्यज्य विविधेनापि कर्मणा । या च शुश्रूषते कांतं देववद्गुरुवत्सला
जी स्त्री राग-द्वेष सोडून, विविध प्रकारे आपल्या प्रिय पतीची देवतेप्रमाणे आणि गुरुप्रमाणे प्रेमाने सेवा करते—
सा कथं दुःखमाप्नोति कुष्ठरोगं सुदुःखदम् । शिवशर्मोवाच- मा शुचस्त्वं महाभाग भुज्यते कर्मजं फलम्
तीला हे मोठ्या वेदनेचे कुष्ठरोगाचे दुःख कसे येते? शिवशर्मा म्हणाले— हे महाभाग्यवती, दुःख करू नकोस; कर्माचे फळ भोगावेच लागते.
नरेण कर्मयुक्तेन पापपुण्यमयेन हि । शोधनं च कुरुष्व त्वमुभयो रोगयुक्तयोः
माणसाने जे कर्म केले आहे, त्यात पाप आणि पुण्य दोन्ही असतात. दोघांनाही रोग असल्याने, त्यांचे शुद्धीकरण करणे आवश्यक आहे.
शुश्रूषणं महाभाग यदि पुण्यमिहेच्छसि । एवमुक्ते शुभे वाक्ये सोमशर्मा महायशाः
हे महाभाग्यवती, तुला पुण्य हवे असेल तर सेवा कर. असे शुभ वचन ऐकल्यावर, प्रसिद्ध सोमशर्मा म्हणाले—
शुश्रूषां वा करिष्यामि युवयोः पुण्ययुक्तयोः । मया पापेन दुष्टेन कृपणेन द्विजोत्तम
मी दोघांची, पुण्यवान असलेल्या, सेवा करीन. मी पापी, दुष्ट आणि दीन आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण—
किं कर्तव्यमिहाद्यैव यो गुरुं न हि पूजयेत् । एवमाभाष्य दुःखाद्वा तयोर्दुःखेन दुःखितः
जो गुरुची पूजा करत नाही, त्याने आज येथे काय करावे? असे बोलून, त्यांच्या दुःखामुळे तोही दुःखी झाला.
श्लेष्ममूत्रपुरीषं च उभयोः पर्यशोधयत् । पादप्रक्षालनं चक्रे अंगसंवाहनं तथा
त्याने दोघांचे कफ, मूत्र आणि मल स्वच्छ केले; त्यांचे पाय धुतले आणि अंगही चोळले.
स्नानस्थानादिकं सोपि तयोर्भक्त्यान्वितः स्वयम् । द्वावेतौ हि गुरू विप्रः सोमशर्मा महायशाः
त्याने भक्तीभावाने स्वतः दोघांच्या स्नानादी सर्व गरजा पूर्ण केल्या. प्रसिद्ध सोमशर्मा या दोघांना आपले गुरु मानत असे.
तीर्थं नयति धर्मात्मा स्कंधमारोप्य सत्तमः । द्वावेतौ हि स्वहस्तेन स्नापयित्वा तु मंगलैः
धर्मात्म्याने दोघांना आपल्या खांद्यावर घेऊन तीर्थस्थळी नेले. स्वतःच्या हाताने शुभ विधीने त्यांना स्नान घातले.
सुमंत्रैर्वेदविच्चैव स्नानस्य विधिपूर्वकम् । तर्पणं च पितॄणां तु देवतानां तु पूजनम्
उत्तम मंत्रांनी आणि वेदज्ञानाने, त्याने विधिपूर्वक स्नान, पितरांचे तर्पण आणि देवतांची पूजा केली.
द्वाभ्यामपि स धर्मात्मा स कारयति नित्यशः । स्वयं होमं ददात्यग्नौ पचत्यन्नमनुत्तमम्
तो धर्मात्मा दररोज दोघांकडून हे सर्व करवून घेत असे; स्वतः अग्नीत होम करीत असे आणि उत्तम अन्न शिजवीत असे.
संज्ञापयति सुप्रीतौ द्वावेतौ च महागुरू । शय्यासने च तौ विप्रः प्रस्वापयति नित्यशः
त्याने दोन्ही महागुरूंना संतुष्टपणे विश्रांती दिली; ब्राह्मण दररोज त्यांना पलंगावर आणि आसनावर झोपवत असे.
वस्त्रपुष्पादिकं सर्वं ताभ्यां नित्यं प्रयच्छति । तांबूलं बहुगंधाढ्यमुभयोरर्पयेत्स तु
तो नेहमी त्यांना सर्व वस्त्रे, फुले इत्यादी देत असे; दोघांनाही सुवासिक तांबूल अर्पण करीत असे.
सोमशर्मा महाभागस्ताभ्यामपि च पूरयेत् । मूलं पयः सुभक्ष्याद्यं नित्यमेव ददात्यसौ
महाभाग्यशाली सोमशर्मा दोघांचीही सर्व गरजा पूर्ण करीत असे; नेहमी त्यांना मूळ, दूध आणि उत्तम अन्न देत असे.
तयोस्तु वांछितं नित्यं सोमशर्मा महायशाः । अनेन क्रमयोगेन नित्यमेव प्रसादयेत्
या दोघांपैकी सोमशर्मा, ज्याचं नाव मोठं आहे, तो नेहमी आपल्या इच्छेप्रमाणे फळ मिळवतो; या पद्धतीने आणि क्रमाने त्याने नेहमी त्यांना संतुष्ट करावं.
सोमशर्मा सुधर्मात्मा पितरौ परिपूजयेत् । सोमशर्माणमाहूय पिता कुत्सति निष्ठुरः
धर्मशील सोमशर्म्याने आपल्या आईवडिलांची नेहमी सेवा करावी; पण जेव्हा सोमशर्म्याला बोलावलं जातं, तेव्हा त्याचा वडील त्याला कठोर शब्दांनी दोष देतो.
निंदितैर्निष्ठुरैर्वाक्यैस्ताडयेन्मुनिसन्निधौ । कृतकार्ये कृते पुण्ये नित्यमेव सुते पुनः
तो ऋषींच्या उपस्थितीत अपमानकारक आणि कठोर शब्दांनी त्याला दुखावतो; काम पूर्ण झालं, पुण्य मिळालं तरीही, तो पुन्हा पुन्हा आपल्या मुलाला असंच वागवतो.
न कृतं शोभनं मह्यं त्वयैव कुलपांसन । एवं नानाविधैर्वाक्यैर्निष्ठुरैर्दुःखदायकैः
'तू माझ्यासाठी काहीच चांगलं केलं नाहीस, घराण्याचा कलंक!'—अशा अनेक प्रकारच्या कठोर आणि वेदनादायक शब्दांनी तो बोलतो.
अताडयद्दंडघातैः शिवशर्मा सदातुरः । एवं कृतेपि धर्मात्मा नैव कुप्यति कर्हिचित्
तो नेहमी आजारी असलेल्या शिवशर्म्याला काठीने मारत असे; तरीही, असं वागवलं तरी तो धर्मात्मा कधीच रागावत नाही.
मनसा वचसा चैव कर्मणा त्रिविधेन च । संतुष्टः सर्वदा सोपि पितरं परिपूजयेत्
मनाने, वाणीने आणि कृतीने—या तिन्ही मार्गांनी—तो नेहमी समाधानी राहतो आणि सतत आपल्या वडिलांची सेवा करतो.
तद्वत्स सोमशर्मा वै मातरं च दिनेदिने । यज्ज्ञात्वा शिवशर्मा च चरितं स्वीयमीक्षते
त्याचप्रमाणे सोमशर्मा दररोज आपल्या आईची देखील सेवा करत असे; हे जाणून शिवशर्मा आपल्या वागण्याचा विचार करत असे.
अमृतं मत्कृते चापि आनीतं विष्णुशर्मणा । पुण्ययुक्तः स धर्मात्मा पितृभक्तिपरः सदा
माझ्यासाठी विष्णुशर्म्याने अमृत आणलं; पुण्यवान आणि धर्मशील तो नेहमीच आपल्या आईवडिलांच्या सेवेत मग्न होता.