विष्णुरूपधराः सर्वे बभूवुस्तत्क्षणादपि । इंद्रनीलसमावर्णैः शंखचक्रगदाधराः
त्या क्षणी सर्वजण विष्णुरूप धारण करून, इंद्रनीलासारखा निळा रंग, शंख, चक्र, गदा हातात घेऊन उभे राहिले.
सर्वाभरणसौभाग्या विष्णुरूपा महौजसः । हारकंकणशोभाढ्या रत्नमालाभिशोभिताः
सर्व अलंकारांनी आणि सौभाग्याने युक्त, तेजस्वी, गळ्यात हार व हातात कंकणांनी शोभलेले, रत्नमाळांनी सजलेले विष्णुरूप झाले.
सूर्यतेजःप्रतीकाशास्तेजोज्वालाभिरावृताः । प्रविष्टा वैष्णवं कायं पश्यतः शिवशर्मणः
सूर्याच्या तेजासारखे, तेजाच्या ज्वाळांनी वेढलेले, ते शिवशर्मा पाहत असताना वैष्णव देहात प्रवेशले.
दीपं दीपा यथा यांति तद्वल्लीना महामते । गतास्ते वैष्णवं धाम पितृभक्त्या द्विजोत्तमाः
जसे अनेक दिवे एकत्र मिळतात, तसेच त्या उत्तम ब्राह्मणांनी पितृभक्तीने वैष्णव धाम प्राप्त केले.
प्रभावं तु प्रवक्ष्यामि सुसत्यं सोमशर्मणः
आता मी सोमशर्माचा खरा प्रभाव सांगतो.
सूत उवाच- गतेषु तेषु गोलोकं वैष्णवं तमसः परम् । शिवशर्मा महाप्राज्ञः कनिष्ठं वाक्यमब्रवीत्
सूतेने सांगितले: जेव्हा ते सर्वजण अंधकारापलीकडील, वैष्णव गोळोकात गेले, तेव्हा ज्ञानी शिवशर्मा आपल्या धाकट्या पुत्राशी बोलले.
ब्राह्मण उवाच- सोमशर्मन्महाप्राज्ञ त्वं पितुर्भक्तितत्परः । अमृतस्य महाकुंभं रक्ष दत्तं मयाधुना
ब्राह्मण म्हणाले: सोमशर्मा, तू मोठा ज्ञानी आणि पितृभक्त आहेस; मी तुला हा अमृताचा मोठा कुंभ देतो, त्याची नीट राखण कर.
तीर्थयात्रां प्रयास्यामि अनया भार्यया सह । एवमस्तु महाभाग करिष्ये रक्षणं शुभम्
मी या पत्नीबरोबर तीर्थयात्रेला जाणार आहे. ठीक आहे, भाग्यवान, मी या कुंभाची नीट काळजी घेईन.
कुंभं दत्वा स मेधावी तस्य हस्ते महात्मनः । दशवर्षप्रमाणं तु तपस्तेपे निरंतरम्
त्या ज्ञानी पित्याने तो कुंभ आपल्या महात्मा पुत्राच्या हातात दिला आणि दहा वर्षे अखंड तप केला.
कुंभं रक्षति धर्मात्मा दिवारात्रमतंद्रितः । पुनः स हि समायातः शिवशर्मा महायशाः
धार्मिक सोमशर्मा दिवसरात्र थकवा न येता कुंभाची राखण करत होता; नंतर कीर्तीमान शिवशर्मा पुन्हा परतला.
मायां कृत्वा महाप्राज्ञो भार्यया सह तं सुतम् । कुष्ठरोगातुरो भूत्वा तस्य भार्या च तादृशी
त्या ज्ञानी पित्याने आपल्या सामर्थ्याने, पत्नीबरोबर स्वतःला आणि पुत्राला कुष्ठरोगी केल्यासारखे भासवले; त्याची पत्नीही तशीच दिसू लागली.
मांसपिंडोपमौ जातौ द्वावेतौ मायया कृतौ । संनिधिं तस्य घोरस्य विप्रस्य सोमशर्मणः
मायेमुळे ते दोघे मांसाच्या गाठीसारखे दिसू लागले आणि त्या सोमशर्माच्या जवळ गेले.
समागतौ हि तौ दृष्ट्वा सर्वतो हि सुदुःखितौ । कृपया परयाविष्टः सोमशर्मा महायशाः
ते दोघे एकत्र येऊन सर्व बाजूंनी दुःखी दिसले, ते पाहून कीर्तीमान सोमशर्मा मोठ्या दयाळूपणाने भरून गेला.
तयोः पादं नमस्कृत्य भक्त्या नमितकंधरः । भवादृशौ न पश्यामि तपसाभिसमन्वितम्
त्यांच्या पायांवर भक्तीने, मान वाकवून नमस्कार करून म्हणाला, "तुमच्यासारखे तपस्वी मी आजवर पाहिले नाही."
गुणव्रातैः सुपुण्यैश्च किमिदं वर्तितं त्वयि । दासवद्देवताः सर्वा वर्तंते सर्वदा तव
तुझ्या अंगी इतक्या गुणांचा आणि पुण्यांचा संचय कसा झाला असेल? सर्व देवता नेहमी तुझी दासासारखी सेवा करतात.
आदेशं प्राप्य विप्रेंद्र आकृष्टास्तेजसा तव । तवांगे केन पापेन गदोयं वेदनान्वितः
ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुझ्या आज्ञेने सर्वजण तुझ्या तेजाने आकर्षित होतात. तुझ्या शरीरावर हे दुःखदायक रोग कोणत्या पापामुळे आले?
संजातो ब्राह्मणश्रेष्ठ तन्मे कथय कारणम् । इयं पुण्यवती माता महापुण्या पतिव्रता
ब्राह्मणश्रेष्ठा, हे कशामुळे घडले ते मला सांग. ही आई पुण्यवती, मोठ्या पुण्याची आणि पतीपरायण आहे.
या हि भर्तृप्रसादेन त्रैलोक्यं कर्तुमिच्छति । सा कथं दुःखमाप्नोति किं नास्ति तपसः फलम्
जी आपल्या पतीच्या कृपेने त्रैलोक्य जिंकण्याची इच्छा करते, तिला दुःख कसे येते? तपस्येचे फळ नाही का?
रागद्वेषौ परित्यज्य विविधेनापि कर्मणा । या च शुश्रूषते कांतं देववद्गुरुवत्सला
जी स्त्री राग-द्वेष सोडून, विविध प्रकारे आपल्या प्रिय पतीची देवतेप्रमाणे आणि गुरुप्रमाणे प्रेमाने सेवा करते—
सा कथं दुःखमाप्नोति कुष्ठरोगं सुदुःखदम् । शिवशर्मोवाच- मा शुचस्त्वं महाभाग भुज्यते कर्मजं फलम्
तीला हे मोठ्या वेदनेचे कुष्ठरोगाचे दुःख कसे येते? शिवशर्मा म्हणाले— हे महाभाग्यवती, दुःख करू नकोस; कर्माचे फळ भोगावेच लागते.
नरेण कर्मयुक्तेन पापपुण्यमयेन हि । शोधनं च कुरुष्व त्वमुभयो रोगयुक्तयोः
माणसाने जे कर्म केले आहे, त्यात पाप आणि पुण्य दोन्ही असतात. दोघांनाही रोग असल्याने, त्यांचे शुद्धीकरण करणे आवश्यक आहे.
शुश्रूषणं महाभाग यदि पुण्यमिहेच्छसि । एवमुक्ते शुभे वाक्ये सोमशर्मा महायशाः
हे महाभाग्यवती, तुला पुण्य हवे असेल तर सेवा कर. असे शुभ वचन ऐकल्यावर, प्रसिद्ध सोमशर्मा म्हणाले—
शुश्रूषां वा करिष्यामि युवयोः पुण्ययुक्तयोः । मया पापेन दुष्टेन कृपणेन द्विजोत्तम
मी दोघांची, पुण्यवान असलेल्या, सेवा करीन. मी पापी, दुष्ट आणि दीन आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण—
किं कर्तव्यमिहाद्यैव यो गुरुं न हि पूजयेत् । एवमाभाष्य दुःखाद्वा तयोर्दुःखेन दुःखितः
जो गुरुची पूजा करत नाही, त्याने आज येथे काय करावे? असे बोलून, त्यांच्या दुःखामुळे तोही दुःखी झाला.
श्लेष्ममूत्रपुरीषं च उभयोः पर्यशोधयत् । पादप्रक्षालनं चक्रे अंगसंवाहनं तथा
त्याने दोघांचे कफ, मूत्र आणि मल स्वच्छ केले; त्यांचे पाय धुतले आणि अंगही चोळले.
स्नानस्थानादिकं सोपि तयोर्भक्त्यान्वितः स्वयम् । द्वावेतौ हि गुरू विप्रः सोमशर्मा महायशाः
त्याने भक्तीभावाने स्वतः दोघांच्या स्नानादी सर्व गरजा पूर्ण केल्या. प्रसिद्ध सोमशर्मा या दोघांना आपले गुरु मानत असे.
तीर्थं नयति धर्मात्मा स्कंधमारोप्य सत्तमः । द्वावेतौ हि स्वहस्तेन स्नापयित्वा तु मंगलैः
धर्मात्म्याने दोघांना आपल्या खांद्यावर घेऊन तीर्थस्थळी नेले. स्वतःच्या हाताने शुभ विधीने त्यांना स्नान घातले.
सुमंत्रैर्वेदविच्चैव स्नानस्य विधिपूर्वकम् । तर्पणं च पितॄणां तु देवतानां तु पूजनम्
उत्तम मंत्रांनी आणि वेदज्ञानाने, त्याने विधिपूर्वक स्नान, पितरांचे तर्पण आणि देवतांची पूजा केली.
द्वाभ्यामपि स धर्मात्मा स कारयति नित्यशः । स्वयं होमं ददात्यग्नौ पचत्यन्नमनुत्तमम्
तो धर्मात्मा दररोज दोघांकडून हे सर्व करवून घेत असे; स्वतः अग्नीत होम करीत असे आणि उत्तम अन्न शिजवीत असे.
संज्ञापयति सुप्रीतौ द्वावेतौ च महागुरू । शय्यासने च तौ विप्रः प्रस्वापयति नित्यशः
त्याने दोन्ही महागुरूंना संतुष्टपणे विश्रांती दिली; ब्राह्मण दररोज त्यांना पलंगावर आणि आसनावर झोपवत असे.