वस्त्रैस्तांबूलदीपैश्च पुष्पकर्पूरकुंकुमैः । भक्ष्यैरुच्चावचैर्भोज्यैरंतःपुर निवासिनः
वस्त्रे, तांबूल, दिवे, फुले, कापूर, कुंकू, विविध पक्वान्ने आणि जेवण याने अंतःपुरातील रहिवाशांना संतुष्ट करावे.
ग्रामर्षभं च दानैश्च सामंतान्नृपतिर्धनैः । पदातिजनसंघांश्च ग्रैवेयैः कटकैः शुभैः
गावातील बैलांना भेटवस्तू, राजाला धन, आणि पायदळ सैनिकांना सुंदर गळ्यातील हार व कडे द्यावेत.
स्वानमात्यांश्च तान्राजा तोषयेत्स्वजनान्पृथक् । यथार्थं तोषयित्वा तु ततो मल्लान्नटांस्तथा
राजाने आपल्या मंत्र्यांना आणि आपले लोक वेगळे वेगळे संतुष्ट करावेत; योग्य रीतीने त्यांना तृप्त केल्यावर मग मल्ल आणि नर्तकांनाही संतुष्ट करावे.
वृषभांश्च महोक्षांश्च युद्ध्य्मानान्परैः सह । राजान्यांश्चापि योधांश्च पदातीन्स समलंकृतान्
जे बैल आणि मोठे बैल इतरांशी झुंजतात, राजे, योद्धे आणि पायदळ सैनिक, हे सर्व सुंदर अलंकारांनी सजवावेत.
मंचारूढः स्वयं पश्येन्नटनर्तकचारणान् । योधयेद्वासयेच्चैव गोमहिष्यादिकं च यत्
तो मांडवावर बसून स्वतः नर्तक, नट आणि चारण यांना पाहावा. तसेच तो स्वतः गायी, म्हशी आणि इतर जनावरांची स्पर्धा घडवावी, त्यांना एकत्र ठेवावे.
वत्सानाकर्षयेद्गोभिरुक्तिप्रत्युक्ति वादनात् । ततोपराह्णसमये पूर्वस्यां दिशि पावके
तो गायी आणि वासरांना एकत्र बोलावावा, प्रश्नोत्तरांच्या रूपाने संवाद साधावा. नंतर दुपारी, पूर्व दिशेला, अग्नीपाशी हे करावे.
मार्गपालद्यं प्रबध्नीयाद्दुर्गस्तंभेऽथ पादपे । कुशकाशमयीं दिव्यां लंबकैर्बहुभिर्गुह
तो मार्गरक्षकाला किल्ल्याच्या खांबाला किंवा झाडाला कुश किंवा काश या गवताच्या सुंदर दोरीने, अनेक लटकणांनी सजवून, बांधावा, हे गुहा.
वीक्षयित्वा गजानश्वान्मार्गपाल्यास्तले नयेत् । गावैर्वृषांश्चमहिषान्महिषीर्घंटिकोत्कटाः
हत्ती आणि घोडे नीट पाहून, त्यांना मार्गरक्षकाच्या जागी न्यावे. गायी, बैल, म्हशी आणि घंटा बांधलेल्या रागी म्हशी यांनाही तिथे न्यावे.
कृतहोमैर्द्विजेंद्रैस्तु बध्नीयान्मार्गपालिकाम् । नमस्कारं ततः कुर्यान्मंत्रेणानेन सुव्रतः
श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी यथाविधी होम केल्यावर, मार्गरक्षकाला बांधावे. मग, हे उत्तम व्रती, या मंत्राने नमस्कार करावा.
मार्गपालि नमस्तुभ्यं सर्वलोकसुखप्रदे । मार्गपालीतले स्कंद यांति गावो महावृषाः
"मार्गरक्षक, तुला नमस्कार. सर्व लोकांना सुख देणारा आहेस. तुझ्या जागेवरून गायी आणि मोठे बैल जातात."
राजानो राजपुत्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । मार्गपालद्यं समुल्लंघ्य निरुजः सुखिनो हि ते
राजे, राजपुत्र आणि विशेषतः ब्राह्मण, मार्गरक्षकाच्या जागेवरून सुरक्षितपणे, निरोगी आणि आनंदी जातात.
कृत्वैतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपतेर्बलेः । पूजां कुर्यात्ततः साक्षाद्भूमौ मंडलके कृते
हे सर्व रात्री, दैत्यपती बळीच्या उत्सवाच्या वेळी केल्यावर, मग भूमीवर मंडल काढून थेट पूजा करावी.
बलिमालिख्य दैत्येंद्रं वर्णकैः पंचरंगकैः । सर्वाभरणसंपूर्णं विंध्यावलिसमन्वितम्
पाच रंगांच्या रंगांनी बळी दैत्यराजाचे चित्र काढावे, सर्व अलंकारांनी सजवावे आणि पर्वतरांगांनी वेढावे.
कूष्मांडमय जंभोरु मधुदानवसंवृतम् । संपूर्णं हृष्टवदनं किरीटोत्कटकुंडलम्
कुंभाराच्या भोपळ्यापासून बनवलेला, मोठ्या मांड्यांचा, मधु व इतर दानवांनी वेढलेला, आनंदी चेहरा, उंच मुकुट आणि मोठ्या कुंडलांनी सजलेला असावा.
द्विभुजं दैत्यराजानं कारयित्वा स्वके पुनः । गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽर्चयेत्
अशा प्रकारे दोन हातांचा दैत्यराज तयार करून, मग स्वतःच्या घरातील मोठ्या सभागृहाच्या मध्यभागी त्याची पूजा करावी.
मातृभ्रातृजनैः सार्द्धं संतुष्टो बंधुभिः सह । कमलैः कुमुदैः पुष्पैः कल्हारै रक्तकोत्पलैः
आई, भाऊ आणि आनंदी नातेवाईकांसह, कमळ, कुमुद, फुले, कल्हार आणि लाल कमळांनी पूजा करावी.
गंधपुष्पान्ननैवेद्यैः सक्षीरैर्गुडपायसैः । मद्यमांससुरालेह्य चोष्य भक्ष्योपहारकैः 6.122.
सुगंधी फुले, अन्नाचा नैवेद्य, दूध-गुळाचा पायस, मद्य, मांस, सुरा आणि चाटण्यास, शोषण्यास, खाण्यासारख्या विविध पदार्थांनी पूजा करावी.
मंत्रेणानेन राजेंद्र सः मंत्री सपुरोहितः । पूजां करिष्यते यो वै सौख्यं स्यात्तस्य वत्सरम्
हे राजन, या मंत्राने, तो मंत्री आणि पुरोहितासह पूजा करील, त्याला एक वर्ष सुख मिळेल.
बलिराज नमस्तुभ्यं विरोचनसुत प्रभो । भविष्येंद्र सुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम्
"बळी राजा, तुला नमस्कार. विरोचनपुत्र, प्रभो, भविष्यातील इंद्र, देवांचा शत्रू, ही पूजा तू स्वीकारावी."
एवं पूजाविधिं कृत्वा रात्रौ जागरणं ततः । कारयेद्वै क्षणं रात्रौ नटनर्तकगायकैः
अशी पूजा करून, मग रात्री जागरण करावे. रात्री काही काळ नर्तक, नट आणि गायक यांना बोलवावे.
लोकैश्चापि गृहस्यांते सपर्यां शुक्लतंडुलैः । संस्थाप्य बलिराजानं फलैः पुष्पैश्च पूजयेत्
घराच्या शेवटी लोकांसह, पांढऱ्या तांदळाने सेवा करावी. बळी राजाची स्थापना करून, फळे आणि फुलांनी पूजा करावी.
बलिमुद्दिश्य वै तत्र कार्यं सर्वं च पावके । यानि यान्यक्षयान्याहु ऋषयस्तत्वदर्शिनः
बळीच्या निमित्ताने तिथे जे काही करायचे, ते सर्व अग्नीपाशी करावे. कारण ऋषींनी सांगितलेली ती सर्व विधी अक्षय आहेत.
यदत्र दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तदक्षयं भवेत्सर्वं विष्णोः प्रीतिकरं शुभम्
इथे दिलेलं दान, ते लहान असो किंवा मोठं, सगळंच अविनाशी, मंगलमय आणि विष्णूला आनंद देणारं होतं.
रात्रौ ये न करिष्यंति तव पूजां बलेर्नराः । तेषामश्रोत्रियं धर्मं सर्वं त्वामुपतिष्ठतु
रात्री जे पुरुष तुझी पूजा करत नाहीत, त्यांचं वेदपठणाशिवायचं सगळं पुण्य तुझ्याकडे जावो.
विष्णुना च स्वयं वत्स तुष्टेन बलये पुनः । उपकारकरं दत्तमसुराणां महोत्सवम्
मुला, जेव्हा विष्णू स्वतः बळीवर प्रसन्न झाला, तेव्हा त्याने असुरांसाठी पुन्हा एक मोठा उत्सव दिला, जो त्यांना उपकारक ठरला.
तदा प्रभृति सेनाने प्रवृत्ता कौमुदी सदा । सर्वोपद्रवविद्रावा सर्वविघ्नविनाशिनी
त्या वेळेपासून, सेनापती, कौमुदीचा उत्सव सुरू झाला, जो नेहमीच सर्व संकटं दूर करणारा आणि सर्व विघ्नांचा नाश करणारा आहे.
लोकशोकहरा काम्या धनपुष्टिसुखावहा । कुशब्देन मही ज्ञेया मुद हर्षे ततो द्वयम्
हा उत्सव लोकांचे दुःख दूर करतो, इच्छित असतो, धन, पोषण आणि सुख देतो; पृथ्वीला 'कुशा' असं नाव आहे, आणि आनंद व हर्ष यातून दोन्ही मिळतात.
धातुत्वे निगमैश्चैव तेनैषा कौमुदी स्मृता । कौमोदं ते जना यस्मान्नानाभावैः परस्परम्
धातूच्या स्वरूपामुळे आणि वेदांनी सांगितल्यामुळे ह्याला कौमुदी असं म्हणतात; लोक वेगवेगळ्या कारणांनी एकमेकांतून आनंद अनुभवतात.
हृष्टतुष्टाः सुखापन्नास्तेनैषा कौमुदी स्मृता । कुमुदानि बलेर्यस्यां दीयंते तेन षण्मुख
लोक या उत्सवामुळे आनंदी, समाधानी आणि सुखी होतात म्हणून ह्याला कौमुदी म्हणतात; आणि षण्मुखा, या वेळी बळीला कमळ अर्पण केली जातात.
अघार्थं पार्थिवैः पुत्र तेनैषा कौमुदी स्मृता । एकमेवमहोरात्रं वर्षेवर्षे च कार्तिके
राजे पाप दूर करण्यासाठी ह्याला कौमुदी म्हणतात; आणि दरवर्षी कार्तिक महिन्यात फक्त एक दिवस-रात्र साजरी केली जाते.