दातुमेवं समर्थोसि दुर्लभं सांप्रतं किल । किं ते बलं महाभाग दर्शयस्व त्वमात्मनः
सध्या जे मिळवणं कठीण आहे, ते देण्याची तुमच्यात ताकद आहे. हे भाग्यवान, तुमचं बळ काय आहे ते मला दाखवा.
वेदशर्मोवाच- पश्य पश्य बलं देवि प्रभावं तपसो मम । मयाहूताः समायाता इंद्राद्याः सुरसत्तमाः
वेदशर्मा म्हणाला—देवी, माझ्या तपश्चर्येचं सामर्थ्य बघ, बघ. मी बोलावल्यावर इंद्र आणि इतर श्रेष्ठ देव आले आहेत.
वेदशर्माणमूचुस्ते किं कुर्मो हि द्विजोत्तम । यमेवमिच्छसे विप्र तं ददामो न संशयः
देवांनी वेदशर्माला विचारलं—हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, आम्ही काय करू? तुम्हाला जे हवं आहे ते आम्ही देऊ—यात शंका नाही.
वेदशर्मोवाच- यदि देवाः प्रसान्ना मे प्रसादसुमुखा यदि । ददंतु विमलां भक्तिं पादयोः पितुरेव मे
वेदशर्मा म्हणाला—जर देव माझ्यावर प्रसन्न असतील, त्यांच्या चेहऱ्यावर कृपा असेल, तर त्यांनी मला वडिलांच्या पायांवर शुद्ध भक्ती द्यावी.
एवमस्तु सुराः सर्वे यथायातास्तथा गताः । तमुवाच तथा दृष्ट्वा दृष्टं ते तपसो बलम्
सर्व देवांनी 'तसं होवो' असं सांगितलं आणि जसे आले तसे निघून गेले. तेव्हा तिने पाहिलं आणि म्हणाली—तू तपश्चर्येचं बळ पाहिलंस.
देवैस्तु नास्ति मे कार्यं यदि दातुमिहेच्छसि । यन्मां नयसि गुर्वर्थं तत्कुरुष्व मम प्रियम्
माझं देवांशी काही काम नाही; जर तुला काही द्यायचं असेल, तर माझ्या गुरूसाठी, माझ्या आवडीप्रमाणे ते कर.
देहि त्वं स्वं शिरो विप्र स्वहस्तेन निकृत्य वै । वेदशर्मोवाच- धन्योहमद्य संजातो मुक्तश्चैव ऋणत्रयात्
तू तुझं स्वतःचं डोकं, हे ब्राह्मण, स्वतःच्या हाताने कापून मला दे. वेदशर्मा म्हणाला—आज मी धन्य झालो, तीन ऋणांतून मुक्त झालो.
स्वशिरो देवि दास्यामि गृह्यतां गृह्यतां शुभे । शितेन तीक्ष्णधारेण शस्त्रेण द्विजसत्तमः
हे देवी, मी माझं स्वतःचं डोकं देतो; घे, घे, हे शुभे. तीक्ष्ण आणि धारदार शस्त्राने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने.
निकृत्य स्वं शिरश्चाथ दत्तं तस्यै प्रहस्य च । रुधिरेण प्लुतं सा च परिगृह्य गता मुनिम्
मग त्याने स्वतःचं डोकं कापून हसत तिला दिलं. ती रक्ताने भिजलेली ते घेऊन ऋषीकडे गेली.
स्त्र्युवाच- तवार्थे प्रेषितं विप्र पुत्रेण वेदशर्मणा । एतच्छिरः संगृहाण निकृत्तं चात्मनात्मनः
स्त्री म्हणाली—तुझ्यासाठी, हे ब्राह्मण, वेदशर्माचा मुलगा पाठवला आहे. हे त्याचं स्वतः कापलेलं डोकं घे, तुझ्यासाठीच.
उत्तमांगं प्रदत्तं मे पितृभक्तेन तेन ते । तवार्थे द्विजशार्दूल मामेवं परिभुंक्ष्व वै
वडिलांवर प्रेम करणाऱ्या त्याने मला हे श्रेष्ठ डोकं दिलं आहे. तुझ्यासाठी, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मला असंच स्वीकार.
तस्य तैर्भ्रातृभिर्दृष्टं साहसं वेदशर्मणः । वेपितांगत्वमापन्नास्ते बभूवुः परस्परम्
त्याच्या भावांनी वेदशर्माचं हे धाडस पाहिलं आणि त्यांचे अंग थरथरू लागले; ते एकमेकांत अस्वस्थ झाले.
मृता नो धर्मसाध्वी सा माता सत्यसमाधिना । अयमेव महाभागः पितुरर्थे मृतः शुभः
आपली आई धर्मनिष्ठ होती, सत्यनिष्ठेने मरण पावली. हा भाग्यवान वडिलांसाठी मरण पावला, हे शुभे.
धन्योयं धन्यतां प्राप्तः पितुरर्थे कृतं शुभम् । एवं संभाषितं तैस्तु भ्रातृभिः पुण्यचारिभिः
हा धन्य आहे, वडिलांसाठी चांगलं केल्याने त्याने खऱ्या अर्थाने धन्यता मिळवली आहे. असे पुण्यशील भावांनी बोलले.
समाकर्ण्य द्विजो वाक्यं ज्ञात्वा भक्तिपरायणम् । निकृत्तं च शिरस्तेन पुत्रेण वेदशर्मणा
त्या ब्राह्मणाची वचने ऐकून, त्याची भक्ती जाणून, आणि त्याचं डोकं मुलाने कापल्याचं समजून,
धर्मशर्माणमाहाथ शिर एतत्प्रगृह्यताम्
धर्मशर्मा म्हणाला—हे डोकं उचल.
सूत उवाच- तदादाय महात्माऽसौ निर्जगाम त्वरान्वितः । पितृभक्त्या तपोभिश्च सत्यार्जवबलेन सः
सूत म्हणाले — ते घेताच, तो महात्मा वेगाने निघून गेला. त्याला वडिलांवरील भक्ती, तप, सत्य, प्रामाणिकपणा आणि बळ यांचा आधार होता.
धर्ममाकृष्टवांश्चैव धर्मशर्मा ततस्तदा । समाकृष्टस्तु वै धर्मस्तपसा तस्य धीमतः
त्या वेळी धर्मशर्म्याने धर्माला आपल्याकडे ओढले; आणि त्या ज्ञानी पुरुषाच्या तपामुळे धर्मही त्याच्याकडे आकर्षित झाला.
धर्मशर्माणमायातं इदं वचनमब्रवीत् । कस्मात्त्वया समाहूतो धर्मशर्मन्समागतः
धर्माने जवळ आलेल्या धर्मशर्म्याला विचारले — 'धर्मशर्मा, तू मला का बोलावलेस? कोणत्या कारणासाठी मी इथे आलो आहे?'
तन्मे कथय कार्यं त्वं तत्करोमि न संशयः । धर्मशर्मोवाच- यद्यस्ति गुरुशुश्रूषा यदि निष्ठाऽचलं तपः
'माझे काम काय आहे ते सांग; मी नक्कीच ते करीन.' धर्मशर्मा म्हणाला — 'जर गुरूची सेवा आणि तुझ्या तपाचा निश्चय असेल —'
तेन सत्येन मे धर्म वेदशर्मा स जीवतु । धर्म उवाच- दमशौचेन सत्येन तपसा तव सुव्रत
'त्या सत्याच्या जोरावर, हे धर्मा, वेदशर्म्याला पुन्हा जीव मिळू दे.' धर्म म्हणाले — 'तुझ्या संयम, शुद्धता, सत्य आणि तप यांच्या बळावर, हे सुशील —'
पितृभक्त्या तव भ्राता वेदशर्मा महाभुजः । पुनरेव महात्मासौ जीवनं च लभिष्यति
'तुझ्या वडिलांवरील भक्तीमुळे, तुझा भाऊ वेदशर्मा, बलवान आणि महात्मा, पुन्हा जीवन मिळवेल.'
तपसानेन तुष्टोस्मि पितृभक्त्या महामते । वरं वरय भद्रं ते दुर्लभं धर्मवित्तमैः
'या तुझ्या तपामुळे आणि वडिलांवरील भक्तीमुळे मी तृप्त झालो आहे, हे बुद्धिमान. धर्म जाणणाऱ्यांनाही दुर्मिळ असा वर माग.'
एवमाकर्णितं तेन सुवाक्यं धर्मशर्मणा । वैवस्वतं महात्मानं समुवाच महायशाः
धर्मशर्म्याने सांगितलेली ही सुंदर वचने ऐकून, तो कीर्तिवंत महात्मा वैवस्वताला म्हणाला.
देहि मे त्वचलां भक्तिं पितुः पादार्हणे पुनः । धर्मे रतिं तथा मोक्षं सुप्रसन्नो यदा मम
'माझ्या वडिलांच्या पायांची सेवा करण्याची अचल भक्ती पुन्हा मिळू दे, धर्मात प्रेम आणि तुझ्या कृपेने मुक्ती मिळू दे.'
तमुवाच ततो धर्मो मत्प्रसादाद्भविष्यति । एवमुक्ते महावाक्ये वेदशर्मा तदोत्थितः
तेव्हा धर्म म्हणाले, 'माझ्या कृपेने तसेच होईल.' ही मोठी वचने ऐकून, त्या क्षणी वेदशर्मा उठून बसला.
प्रसुप्तवन्महाप्राज्ञो धर्मशर्माणमब्रवीत् । क्व सा देवी गता भ्रातः क्व स तातो भवेदिति
जागा झाल्यावर, महाप्राज्ञ वेदशर्म्याने धर्मशर्म्याला विचारले — 'भाऊ, ती देवी कुठे गेली? आपले वडील कुठे आहेत?'
समासेन समाख्यातं यथा पित्रा नियोजितः । समाज्ञाय ततो हृष्टो धर्मशर्मा तमब्रवीत्
वडिलांनी सांगितल्याप्रमाणे सर्व गोष्ट थोडक्यात सांगितली. ते समजून धर्मशर्मा आनंदाने त्याला म्हणाला.
ममाद्यैव महाभाग शिरसा जीवितेन च । संमुखी भव वै भ्रातः कोन्यो मे त्वादृशो भुवि
'आज, हे भाग्यवान, माझ्या डोक्याने आणि प्राणाने, माझ्यासमोर ये, भाऊ. या पृथ्वीवर तुझ्यासारखा दुसरा कोण आहे?'
भ्रातरं चैवमाभाष्य उत्सुकः पितरं प्रति । गमनाय मतिं चक्रे भ्रात्रा च धर्मशर्मणा
असे आपल्या भावाला सांगून, वडिलांबद्दल उत्कंठा वाटत असताना, त्याने धर्मशर्म्यासोबत जाण्याचा निर्धार केला.