भज त्वं चारुसर्वांगि पितरं मम सुंदरि । एवमाकर्णितं तस्य मायया वेदशर्मणः
'सुंदर अंग असलेल्या रमणी, माझ्या वडिलांशी संग कर, सुंदर स्त्री.' अशा प्रकारे वेदशर्म्याने मायेने तिला सांगितले.
स्त्र्युवाच- जरया पीडितस्यापि नैवेच्छामि कदाचन । सश्लेष्ममुखरोगस्य व्याधिग्रस्तस्य सांप्रतम्
ती स्त्री म्हणाली: 'तो वृद्ध असून जरी आजारी आहे, तरी मला कधीच त्याची इच्छा नाही. सध्या तो कफ, घशाचा रोग आणि आजारांनी त्रस्त आहे.'
शिथिलस्यापि चार्तस्य तस्य वृद्धस्य संगमम् । भवंतं रंतुमिच्छामि करिष्ये तव सुप्रियम्
'तो वृद्ध, अशक्त आणि दुःखी असला तरी, त्याच्याशी संग करायची मला इच्छा नाही. मी तुझ्याशी रमायला इच्छिते, मी तुला अत्यंत प्रिय असे करीन.'
भवंतं रूपसौभाग्यैर्गुणरत्नैरलंकृतम् । दिव्यलक्षणसंपन्नं दिव्यरूपं महौजसम्
'तू रूप, सौभाग्य आणि गुणरत्नांनी सजलेला आहेस, दिव्य लक्षणांनी युक्त, दिव्य रूपाचा आणि मोठ्या तेजाचा आहेस—'
किं करिष्यसि तातेन वृद्धेन शृणु मानद । ममांगभोगभावेन सर्वं प्राप्स्यसि दुर्लभम्
'त्या वृद्ध वडिलांसोबत काय करशील? ऐक, मान्यवर; माझ्या अंगाचा उपभोग घेतलास तर तुला सर्व दुर्मिळ गोष्टी मिळतील.'
यद्यत्त्वमिच्छसे विप्र तद्ददामि न संशयः । एतद्वाक्यं महच्छ्रुत्वा अप्रियं पापसंकुलम्
'तुला जे हवे ते मी देईन, ब्राह्मण, यात शंका नाही.' हे मोठे, अप्रिय आणि पापयुक्त वचन ऐकून—
वेदशर्मोवाच- अधर्मयुक्तं ते वाक्यमयुक्तं पापमिश्रितम् । नेदृशं मां वदेर्देवि पितृभक्तिमनागसम्
वेदशर्म्याने सांगितले: 'तुझे बोलणे अधार्मिक, अयोग्य आणि पापमिश्रित आहे. देवी, मी वडिलभक्त आणि निरपराध आहे, असे बोलू नकोस.'
पितुरर्थं समायातस्त्वामहं प्रार्थये शुभे । अन्यदेवं न वक्तव्यं भज त्वं पितरं मम
'मी वडिलांच्या कार्यासाठी आलो आहे, शुभे, मी तुझी विनंती करतो; दुसरे काही बोलू नकोस—माझ्या वडिलांशी संग कर.'
यद्यत्त्वमिच्छसे देवि त्रैलोक्ये सचराचरम् । तत्तद्दद्मि न संदेहो देवराज्याधिकं शुभे
हे देवी, तुला या तिन्ही लोकांत जे काही हवं आहे, जड असो वा सजीव, ते सगळं मी तुला देईन—यात शंका नाही. अगदी देवांच्या राज्यापेक्षाही अधिक, हे शुभे.
स्त्र्युवाच- एवं समर्थो दातुं मे पितुरर्थे यदा भवान् । तदा मे दर्शयाद्यैव सेंद्रास्त्वं समहेश्वरान्
स्त्री म्हणाली—तुम्ही माझ्या वडिलांसाठी काहीही देण्यास समर्थ असाल, तर आजच मला दाखवा की तुम्ही इंद्र आणि मोठ्या देवांसारखेच सामर्थ्यवान आहात.
दातुमेवं समर्थोसि दुर्लभं सांप्रतं किल । किं ते बलं महाभाग दर्शयस्व त्वमात्मनः
सध्या जे मिळवणं कठीण आहे, ते देण्याची तुमच्यात ताकद आहे. हे भाग्यवान, तुमचं बळ काय आहे ते मला दाखवा.
वेदशर्मोवाच- पश्य पश्य बलं देवि प्रभावं तपसो मम । मयाहूताः समायाता इंद्राद्याः सुरसत्तमाः
वेदशर्मा म्हणाला—देवी, माझ्या तपश्चर्येचं सामर्थ्य बघ, बघ. मी बोलावल्यावर इंद्र आणि इतर श्रेष्ठ देव आले आहेत.
वेदशर्माणमूचुस्ते किं कुर्मो हि द्विजोत्तम । यमेवमिच्छसे विप्र तं ददामो न संशयः
देवांनी वेदशर्माला विचारलं—हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, आम्ही काय करू? तुम्हाला जे हवं आहे ते आम्ही देऊ—यात शंका नाही.
वेदशर्मोवाच- यदि देवाः प्रसान्ना मे प्रसादसुमुखा यदि । ददंतु विमलां भक्तिं पादयोः पितुरेव मे
वेदशर्मा म्हणाला—जर देव माझ्यावर प्रसन्न असतील, त्यांच्या चेहऱ्यावर कृपा असेल, तर त्यांनी मला वडिलांच्या पायांवर शुद्ध भक्ती द्यावी.
एवमस्तु सुराः सर्वे यथायातास्तथा गताः । तमुवाच तथा दृष्ट्वा दृष्टं ते तपसो बलम्
सर्व देवांनी 'तसं होवो' असं सांगितलं आणि जसे आले तसे निघून गेले. तेव्हा तिने पाहिलं आणि म्हणाली—तू तपश्चर्येचं बळ पाहिलंस.
देवैस्तु नास्ति मे कार्यं यदि दातुमिहेच्छसि । यन्मां नयसि गुर्वर्थं तत्कुरुष्व मम प्रियम्
माझं देवांशी काही काम नाही; जर तुला काही द्यायचं असेल, तर माझ्या गुरूसाठी, माझ्या आवडीप्रमाणे ते कर.
देहि त्वं स्वं शिरो विप्र स्वहस्तेन निकृत्य वै । वेदशर्मोवाच- धन्योहमद्य संजातो मुक्तश्चैव ऋणत्रयात्
तू तुझं स्वतःचं डोकं, हे ब्राह्मण, स्वतःच्या हाताने कापून मला दे. वेदशर्मा म्हणाला—आज मी धन्य झालो, तीन ऋणांतून मुक्त झालो.
स्वशिरो देवि दास्यामि गृह्यतां गृह्यतां शुभे । शितेन तीक्ष्णधारेण शस्त्रेण द्विजसत्तमः
हे देवी, मी माझं स्वतःचं डोकं देतो; घे, घे, हे शुभे. तीक्ष्ण आणि धारदार शस्त्राने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने.
निकृत्य स्वं शिरश्चाथ दत्तं तस्यै प्रहस्य च । रुधिरेण प्लुतं सा च परिगृह्य गता मुनिम्
मग त्याने स्वतःचं डोकं कापून हसत तिला दिलं. ती रक्ताने भिजलेली ते घेऊन ऋषीकडे गेली.
स्त्र्युवाच- तवार्थे प्रेषितं विप्र पुत्रेण वेदशर्मणा । एतच्छिरः संगृहाण निकृत्तं चात्मनात्मनः
स्त्री म्हणाली—तुझ्यासाठी, हे ब्राह्मण, वेदशर्माचा मुलगा पाठवला आहे. हे त्याचं स्वतः कापलेलं डोकं घे, तुझ्यासाठीच.
उत्तमांगं प्रदत्तं मे पितृभक्तेन तेन ते । तवार्थे द्विजशार्दूल मामेवं परिभुंक्ष्व वै
वडिलांवर प्रेम करणाऱ्या त्याने मला हे श्रेष्ठ डोकं दिलं आहे. तुझ्यासाठी, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मला असंच स्वीकार.
तस्य तैर्भ्रातृभिर्दृष्टं साहसं वेदशर्मणः । वेपितांगत्वमापन्नास्ते बभूवुः परस्परम्
त्याच्या भावांनी वेदशर्माचं हे धाडस पाहिलं आणि त्यांचे अंग थरथरू लागले; ते एकमेकांत अस्वस्थ झाले.
मृता नो धर्मसाध्वी सा माता सत्यसमाधिना । अयमेव महाभागः पितुरर्थे मृतः शुभः
आपली आई धर्मनिष्ठ होती, सत्यनिष्ठेने मरण पावली. हा भाग्यवान वडिलांसाठी मरण पावला, हे शुभे.
धन्योयं धन्यतां प्राप्तः पितुरर्थे कृतं शुभम् । एवं संभाषितं तैस्तु भ्रातृभिः पुण्यचारिभिः
हा धन्य आहे, वडिलांसाठी चांगलं केल्याने त्याने खऱ्या अर्थाने धन्यता मिळवली आहे. असे पुण्यशील भावांनी बोलले.
समाकर्ण्य द्विजो वाक्यं ज्ञात्वा भक्तिपरायणम् । निकृत्तं च शिरस्तेन पुत्रेण वेदशर्मणा
त्या ब्राह्मणाची वचने ऐकून, त्याची भक्ती जाणून, आणि त्याचं डोकं मुलाने कापल्याचं समजून,
धर्मशर्माणमाहाथ शिर एतत्प्रगृह्यताम्
धर्मशर्मा म्हणाला—हे डोकं उचल.
सूत उवाच- तदादाय महात्माऽसौ निर्जगाम त्वरान्वितः । पितृभक्त्या तपोभिश्च सत्यार्जवबलेन सः
सूत म्हणाले — ते घेताच, तो महात्मा वेगाने निघून गेला. त्याला वडिलांवरील भक्ती, तप, सत्य, प्रामाणिकपणा आणि बळ यांचा आधार होता.
धर्ममाकृष्टवांश्चैव धर्मशर्मा ततस्तदा । समाकृष्टस्तु वै धर्मस्तपसा तस्य धीमतः
त्या वेळी धर्मशर्म्याने धर्माला आपल्याकडे ओढले; आणि त्या ज्ञानी पुरुषाच्या तपामुळे धर्मही त्याच्याकडे आकर्षित झाला.
धर्मशर्माणमायातं इदं वचनमब्रवीत् । कस्मात्त्वया समाहूतो धर्मशर्मन्समागतः
धर्माने जवळ आलेल्या धर्मशर्म्याला विचारले — 'धर्मशर्मा, तू मला का बोलावलेस? कोणत्या कारणासाठी मी इथे आलो आहे?'
तन्मे कथय कार्यं त्वं तत्करोमि न संशयः । धर्मशर्मोवाच- यद्यस्ति गुरुशुश्रूषा यदि निष्ठाऽचलं तपः
'माझे काम काय आहे ते सांग; मी नक्कीच ते करीन.' धर्मशर्मा म्हणाला — 'जर गुरूची सेवा आणि तुझ्या तपाचा निश्चय असेल —'