शिवशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रार्थकोविदः । तस्यापि पंचपुत्रास्तु बभूवुः शास्त्रकोविदाः
शिवशर्मा असे ज्याचे नाव, वेद आणि शास्त्रांचा अर्थ जाणणारा, त्याला पाच पुत्र होते आणि ते सर्व शास्त्रज्ञ होते.
यज्ञशर्मा वेदशर्मा धर्मशर्मा तथैव च । विष्णुशर्मा महाभागो नूनं तत्कर्मकोविदः
यज्ञशर्मा, वेदशर्मा, धर्मशर्मा आणि विष्णुशर्मा हे भाग्यवान आणि त्या कर्तव्यात निपुण होते.
पंचमः सोमशर्मेति पितृभक्तिपरायणः । पितृभक्तिं विना चैव धर्ममन्यं द्विजोत्तमाः
पाचवा सोमशर्मा, तो पित्याच्या भक्तीत पूर्णपणे रमलेला होता. हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पित्याची भक्ती सोडून त्यांना दुसरा कोणताही धर्म माहीत नव्हता.
न विदंति महात्मानस्तद्भावेन तु भाविताः । तेषां तु भक्तिं संपश्यञ्छिवशर्मा द्विजोत्तमः
महात्मे त्या भावनेत पूर्णपणे रंगून गेले होते, त्यांना दुसरे काही माहीत नव्हते. त्यांची भक्ती पाहून, शिवशर्मा या श्रेष्ठ द्विजाने विचार केला.
चिंतयामास मेधावी निष्कर्षिष्ये सुरोत्तमान् । पितृभक्तेषु यो भावो नैतेषां मनसि स्थितः
तो बुद्धिमान मनात म्हणाला, 'मी या उत्तम पुत्रांची परीक्षा घेईन; पित्याच्या भक्तीची खरी भावना त्यांच्या मनात आहे की नाही, हे पाहू.'
यथा जानाम्यहं चाथ करिष्ये बुद्धिपूर्वकम् । विष्णोश्चैव प्रसादात्स सर्वसिद्धिर्बभूव ह
जशी मला माहिती आहे, तशी मी विचारपूर्वक कृती करीन; आणि विष्णूच्या कृपेने सर्व यश मिळाले.
सद्भावं चिंतयामास अंजनार्थं द्विजोत्तमाः । उपायं ब्राह्मणश्रेष्ठस्तपसस्तेजसः किल
खरी परीक्षा कशी घ्यावी, हे तो श्रेष्ठ द्विज मनात विचार करू लागला. तप आणि तेज यांच्या बळावर उपाय शोधू लागला.
चकार सोप्युपायज्ञो मायया ब्रह्मवित्तमः । तेषामग्रे ततो व्याजं शिवशर्मा व्यदर्शयत्
उपाय जाणणारा आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला तो, मायेमुळे एक युक्ती रचली; मग शिवशर्म्याने त्यांच्या समोर एक दिखावा केला.
महता ज्वररोगेण मृता माता विदर्शिता । तैस्तु दृष्टा मृता माता पितरं वाक्यमब्रुवन्
मोठ्या तापाने ग्रस्त होऊन आई मरण पावली असे दाखवले; मुलांनी मरण पावलेली आई पाहून वडिलांना बोलले.
ययावयं महाभाग गर्भोदरे प्रवर्द्धिताः । कलेवरं परित्यज्य स्वयमेव गता क्षयम्
'हे भाग्यवान, आम्ही तिच्या गर्भात वाढलो, पण तिने आता आपले शरीर सोडले आणि आपोआप निघून गेली.'
अपहाय गता सेयं स्वर्गे तात किमुच्यते । शिवशर्मोपरिभवं पुत्रं भक्तिपरायणम्
ती स्वर्गात गेली, आपल्यामागे सर्व काही सोडून. बाबा, आपल्या भक्त पुत्र शिवशर्मनचा अपमान करून जी गेली, तिच्याबद्दल काय सांगावं?
यज्ञशर्माणमाहूय इत्युवाच द्विजोत्तमः । शिवशर्मोवाच- अनेनापि सुतीक्ष्णेन शस्त्रेण निशितेन वै
यज्ञशर्म्याला बोलावून त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने असे सांगितले. शिवशर्मन म्हणाला: 'या धारदार शस्त्राने, सुतिक्ष्णा—'
विच्छिद्यांगानि सर्वाणि यत्र तत्र क्षिपस्व ह । तत्कृतं तेन पुत्रेण यथादेशः श्रुतः पितुः
सर्व अंग कापून जिथे वाटेल तिथे फेकून दे. वडिलांनी सांगितले म्हणून त्या पुत्राने हे सर्व केले.
समायातः पुनः पश्चात्पितरं वाक्यमब्रवीत् । यथादिष्टं त्वया तात तत्सर्वं कृतवानहम्
नंतर परत येऊन त्याने वडिलांना सांगितले: 'तुम्ही जे सांगितले ते सर्व मी केले आहे, बाबा.'
समादिश ममान्यच्च कार्यकारणमद्य च । तच्च सर्वं करिष्यामि दुर्जयं दुर्लभं पितः
'आज अजून काही काम असेल किंवा काही कारण असेल तर सांगा, बाबा. ते कितीही कठीण किंवा जिंकता न येणारे असो, मी ते नक्की करीन.'
तमाज्ञाय महाभागं पितृभक्तं स च द्विजः । निश्चयं परमं ज्ञात्वा द्वितीयस्य विचिंतयन्
त्याचे बोलणे ऐकून, वडिलांवरील त्याची मोठी भक्ती आणि ठाम निश्चय ओळखून त्या ब्राह्मणाने दुसऱ्या पुत्राचा विचार केला.
वेदशर्माणमाहूय गच्छ त्वं मम शासनात् । स्त्रिया विना न शक्नोमि स्थातुं कंदर्पमोहितः
वेदशर्म्याला बोलावून त्याने सांगितले: 'माझ्या आज्ञेने जा. मी स्त्रीशिवाय राहू शकत नाही, कामाच्या मोहाने मी व्याकुळ झालो आहे.'
मायया दर्शिता नारी सर्वसौभाग्यसंपदा । एनामानय वत्स त्वं ममार्थे कृतनिश्चयः
'मायेने दाखवलेली, सर्व सौभाग्य-संपत्तीने युक्त अशी स्त्री—माझ्यासाठी, ठाम निश्चय करून, तिला घेऊन ये, बाळा.'
एवमुक्तस्तथा प्राह करिष्ये तव सुप्रियम् । पितरं तं नमस्कृत्य तामुवाच गतस्ततः
असे ऐकून त्याने उत्तर दिले: 'मी तुमचे अत्यंत प्रिय असे करीन.' वडिलांना नमस्कार करून तो गेला आणि त्या स्त्रीला सांगितले.
त्वां देवि याचते तातः कामबाणप्रपीडितः । अतस्त्वं जरया युक्ते प्रसादसुमुखी भव
'माझे वडील, कामबाणांनी व्याकुळ झाले आहेत, देवी, ते तुला मागतात. म्हणून, वृद्धपणाने युक्त होऊन, कृपावान चेहरा दाखव.'
भज त्वं चारुसर्वांगि पितरं मम सुंदरि । एवमाकर्णितं तस्य मायया वेदशर्मणः
'सुंदर अंग असलेल्या रमणी, माझ्या वडिलांशी संग कर, सुंदर स्त्री.' अशा प्रकारे वेदशर्म्याने मायेने तिला सांगितले.
स्त्र्युवाच- जरया पीडितस्यापि नैवेच्छामि कदाचन । सश्लेष्ममुखरोगस्य व्याधिग्रस्तस्य सांप्रतम्
ती स्त्री म्हणाली: 'तो वृद्ध असून जरी आजारी आहे, तरी मला कधीच त्याची इच्छा नाही. सध्या तो कफ, घशाचा रोग आणि आजारांनी त्रस्त आहे.'
शिथिलस्यापि चार्तस्य तस्य वृद्धस्य संगमम् । भवंतं रंतुमिच्छामि करिष्ये तव सुप्रियम्
'तो वृद्ध, अशक्त आणि दुःखी असला तरी, त्याच्याशी संग करायची मला इच्छा नाही. मी तुझ्याशी रमायला इच्छिते, मी तुला अत्यंत प्रिय असे करीन.'
भवंतं रूपसौभाग्यैर्गुणरत्नैरलंकृतम् । दिव्यलक्षणसंपन्नं दिव्यरूपं महौजसम्
'तू रूप, सौभाग्य आणि गुणरत्नांनी सजलेला आहेस, दिव्य लक्षणांनी युक्त, दिव्य रूपाचा आणि मोठ्या तेजाचा आहेस—'
किं करिष्यसि तातेन वृद्धेन शृणु मानद । ममांगभोगभावेन सर्वं प्राप्स्यसि दुर्लभम्
'त्या वृद्ध वडिलांसोबत काय करशील? ऐक, मान्यवर; माझ्या अंगाचा उपभोग घेतलास तर तुला सर्व दुर्मिळ गोष्टी मिळतील.'
यद्यत्त्वमिच्छसे विप्र तद्ददामि न संशयः । एतद्वाक्यं महच्छ्रुत्वा अप्रियं पापसंकुलम्
'तुला जे हवे ते मी देईन, ब्राह्मण, यात शंका नाही.' हे मोठे, अप्रिय आणि पापयुक्त वचन ऐकून—
वेदशर्मोवाच- अधर्मयुक्तं ते वाक्यमयुक्तं पापमिश्रितम् । नेदृशं मां वदेर्देवि पितृभक्तिमनागसम्
वेदशर्म्याने सांगितले: 'तुझे बोलणे अधार्मिक, अयोग्य आणि पापमिश्रित आहे. देवी, मी वडिलभक्त आणि निरपराध आहे, असे बोलू नकोस.'
पितुरर्थं समायातस्त्वामहं प्रार्थये शुभे । अन्यदेवं न वक्तव्यं भज त्वं पितरं मम
'मी वडिलांच्या कार्यासाठी आलो आहे, शुभे, मी तुझी विनंती करतो; दुसरे काही बोलू नकोस—माझ्या वडिलांशी संग कर.'
यद्यत्त्वमिच्छसे देवि त्रैलोक्ये सचराचरम् । तत्तद्दद्मि न संदेहो देवराज्याधिकं शुभे
हे देवी, तुला या तिन्ही लोकांत जे काही हवं आहे, जड असो वा सजीव, ते सगळं मी तुला देईन—यात शंका नाही. अगदी देवांच्या राज्यापेक्षाही अधिक, हे शुभे.
स्त्र्युवाच- एवं समर्थो दातुं मे पितुरर्थे यदा भवान् । तदा मे दर्शयाद्यैव सेंद्रास्त्वं समहेश्वरान्
स्त्री म्हणाली—तुम्ही माझ्या वडिलांसाठी काहीही देण्यास समर्थ असाल, तर आजच मला दाखवा की तुम्ही इंद्र आणि मोठ्या देवांसारखेच सामर्थ्यवान आहात.