द्वापरे यज्ञमित्याहुर्दानमेकं कलौ युगे। सर्वेषामेव दानानामिदमेवैकमुत्तमम्
द्वापार युगात यज्ञ श्रेष्ठ मानला जातो आणि कलियुगात दानच एकमेव श्रेष्ठ आहे. सर्व दानांमध्ये हेच सर्वात उत्तम आहे.
अभयं सर्वभूतानां नास्ति दानमतः परम्। दानं प्रधानं शूद्रस्य त्वित्याह भगवान्प्रभुः
सर्व प्राण्यांना निर्भयता देण्यापेक्षा मोठे दान नाही. दान हेच शूद्रासाठी मुख्य आहे, असे भगवंतांनी स्वतः सांगितले आहे.
दानेन सर्वकामाप्तिस्तस्य संजायते तपः। पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापविनाशनम्
दानामुळे सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि त्यातून तपश्चर्या जन्मते. ते पुण्य, पावित्र्य, दीर्घायुष्य देणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.
पुराणमेतत्कथितं तीर्थश्राद्धानुवर्णनम्। शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः
हे पुराण, ज्यात तीर्थक्षेत्रे आणि श्राद्धाचे वर्णन आहे, सांगितले गेले आहे. जो कोणी हे ऐकतो किंवा वाचतो, तो श्रीमंत होतो.
सर्वपापविनिर्मुक्तः सलक्ष्मीकं हरिं लभेत्। इदं महाराज अगादि तुभ्यं पुण्यं महापातकनाशनं च
सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, तो लक्ष्मीसमेत हरिला प्राप्त करतो. महाराज, हे पुण्य आणि महापातकांचा नाश करणारे ज्ञान तुला दिले आहे.
ब्रह्मार्करुद्रैश्च सुपूजितं च श्रोतव्यमेतत्प्रवदंति तज्ज्ञाः। सृष्टिखंडमिदं राजन्मया तुभ्यं प्रकीर्तितम्
हे ब्रह्मा, सूर्य आणि रुद्र यांनी अत्यंत पूजले आहे, म्हणून हे ऐकावे असे ज्ञानी सांगतात. राजन, मी तुला सृष्टीखंड सांगितला आहे.
पुराणस्यादिभूतं च नवधा सृष्टि पौष्करम्। द्विजेभ्यः श्रावयेद्विद्वान्यश्च वै शृणुयात्पठेत्। कल्पकोटिशतं साग्रं ब्रह्मलोके स मोदते
हे पुराणाचे आद्य रूप, नवगुणी सृष्टी म्हणजे पौष्कर सांगितले आहे. विद्वानाने हे द्विजांना ऐकवावे, इतरांनी ऐकावे किंवा वाचावे. तो ब्रह्मलोकात कोटी कल्पपर्यंत आनंदी राहतो.
इति श्रीपाद्मपुराणे सृष्टिखंडे पुराणावतारे ग्रहार्चनवर्णनंनाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या सृष्टीखंडातील 'ग्रहपूजेचे वर्णन' नावाचा ब्याऐंशीवा अध्याय येथे संपला.
ॐ श्रीगणेशाय नमः ऋषय ऊचुः- शृणु सूत महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । संदेहमागतं विद्वन्दारुणं बुद्धिनाशनम्
ॐ श्रीगणेशाय नमः। ऋषी म्हणाले— सूत, सर्व तत्त्वांचा अर्थ जाणणाऱ्या आणि मोठ्या भाग्यवान असलेल्या तुज ऐक. एक शंका मनात आली आहे, ज्यामुळे बुद्धीचा नाश होतो.
केचित्पठंति प्रह्लादं पुराणेषु द्विजोत्तमाः । पंचवर्षान्वितेनापि केशवः परितोषितः
काही श्रेष्ठ ब्राह्मण पुराणांत प्रह्लादाची कथा वाचतात. फक्त पाच वर्षांचा असतानाही केशव त्याच्यावर प्रसन्न झाला.
देवासुरे कथं प्राप्ते हरिणा सह युध्यति । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्
देव आणि दैत्यांचा संग्राम सुरू झाला तेव्हा तो हरिसोबत कसा लढला? वासुदेवाने त्याचा वध केला आणि तो वैष्णव देहात गेला.
सूत उवाच- कश्यपेन पुरा ज्ञातं कृतं व्यासेन धीमता । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासस्याग्रे स्वयं प्रभोः
सूत म्हणाले— हे पूर्वी कश्यपाने जाणले आणि ध्यानीमान व्यासाने रचले. ब्रह्मदेवाने स्वतः व्यासासमोर हे पूर्वी सांगितले.
तमेवं हि प्रवक्ष्यामि भवतामग्रतो द्विजाः । संदेहकारणं जातं छिन्नं देवेन वेधसा
म्हणून मी आता तुमच्यासमोर, हे द्विजांनो, जो शंका निर्माण करणारा प्रसंग झाला, आणि जो देवाने, सृष्टीकर्त्याने दूर केला, तो सांगतो.
व्यास उवाचः- शृणु सूत महाभाग ब्रह्मणा परिभाषितम् । प्रह्लादस्य यथा जन्म पुराणेप्यन्यथा श्रुतम्
व्यास म्हणाले — हे सूत, भाग्यवान, ब्रह्मदेवाने काय सांगितले ते ऐक. प्रह्लादाचा जन्म कसा झाला, हे इतर पुराणांत वेगळ्या प्रकारे ऐकायला मिळते.
जातमात्रः सर्वसुखं वैष्णवं मार्गमाश्रितः । महाभागवतश्रेष्ठः प्रह्लादो देवपूजितः
प्रह्लादाचा जन्म होताच, तो सर्व सुखांनी युक्त, वैष्णव मार्गावर चालणारा आणि मोठ्या भक्तांत श्रेष्ठ ठरला. त्याची देवांनी पूजा केली.
विष्णुना सह युद्धाय सपुत्रः संगरंगतः । निहतो वासुदेवेन प्रविष्टो वैष्णवीं तनुम्
तो आपल्या मुलांसह विष्णूशी युद्ध करायला गेला; वासुदेवाने त्याचा वध केला आणि तो वैष्णव तेजात विलीन झाला.
सृष्टिभावं शृणुष्व त्वमस्यैव च महात्मनः । संगरं प्राप्य पुत्राद्यैर्विष्णुना सह वीर्यवान्
त्या महात्म्याची सृष्टी आणि स्वभाव कसा होता ते आता ऐक. आपल्या मुलांसह आणि इतरांसह विष्णूशी युद्ध करून तो पराक्रमी ठरला.
प्रविष्टो वैष्णवं तेजः संप्राप्य स्वेन तेजसा । पुराकल्पे महाभाग यथा जातः स वीर्यवान्
स्वतःच्या तेजाने वैष्णव तेजात प्रवेश करून, हे भाग्यवान, तो पराक्रमी पूर्वकल्पात कसा जन्मला हे मी सांगतो.
वृत्तांतं तस्य वीरस्य प्रवक्ष्यामि समासतः । पश्चिमे सागरस्यांते द्वारका नाम वै पुरी
त्या वीराचा प्रसंग मी थोडक्यात सांगतो. पश्चिम समुद्राच्या टोकाला द्वारका नावाचे एक नगर आहे.
सर्वऋद्धिसमायुक्ता सर्वसिद्धिसमन्विता । तस्यामास्ते सदा देवो योगज्ञो योगवित्तमः
सर्व संपत्ती आणि सिद्धीने युक्त असलेल्या त्या नगरीत, योग जाणणारा आणि योगविद्येत श्रेष्ठ असा देव नेहमी वास करतो.
शिवशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रार्थकोविदः । तस्यापि पंचपुत्रास्तु बभूवुः शास्त्रकोविदाः
शिवशर्मा असे ज्याचे नाव, वेद आणि शास्त्रांचा अर्थ जाणणारा, त्याला पाच पुत्र होते आणि ते सर्व शास्त्रज्ञ होते.
यज्ञशर्मा वेदशर्मा धर्मशर्मा तथैव च । विष्णुशर्मा महाभागो नूनं तत्कर्मकोविदः
यज्ञशर्मा, वेदशर्मा, धर्मशर्मा आणि विष्णुशर्मा हे भाग्यवान आणि त्या कर्तव्यात निपुण होते.
पंचमः सोमशर्मेति पितृभक्तिपरायणः । पितृभक्तिं विना चैव धर्ममन्यं द्विजोत्तमाः
पाचवा सोमशर्मा, तो पित्याच्या भक्तीत पूर्णपणे रमलेला होता. हे श्रेष्ठ द्विजांनो, पित्याची भक्ती सोडून त्यांना दुसरा कोणताही धर्म माहीत नव्हता.
न विदंति महात्मानस्तद्भावेन तु भाविताः । तेषां तु भक्तिं संपश्यञ्छिवशर्मा द्विजोत्तमः
महात्मे त्या भावनेत पूर्णपणे रंगून गेले होते, त्यांना दुसरे काही माहीत नव्हते. त्यांची भक्ती पाहून, शिवशर्मा या श्रेष्ठ द्विजाने विचार केला.
चिंतयामास मेधावी निष्कर्षिष्ये सुरोत्तमान् । पितृभक्तेषु यो भावो नैतेषां मनसि स्थितः
तो बुद्धिमान मनात म्हणाला, 'मी या उत्तम पुत्रांची परीक्षा घेईन; पित्याच्या भक्तीची खरी भावना त्यांच्या मनात आहे की नाही, हे पाहू.'
यथा जानाम्यहं चाथ करिष्ये बुद्धिपूर्वकम् । विष्णोश्चैव प्रसादात्स सर्वसिद्धिर्बभूव ह
जशी मला माहिती आहे, तशी मी विचारपूर्वक कृती करीन; आणि विष्णूच्या कृपेने सर्व यश मिळाले.
सद्भावं चिंतयामास अंजनार्थं द्विजोत्तमाः । उपायं ब्राह्मणश्रेष्ठस्तपसस्तेजसः किल
खरी परीक्षा कशी घ्यावी, हे तो श्रेष्ठ द्विज मनात विचार करू लागला. तप आणि तेज यांच्या बळावर उपाय शोधू लागला.
चकार सोप्युपायज्ञो मायया ब्रह्मवित्तमः । तेषामग्रे ततो व्याजं शिवशर्मा व्यदर्शयत्
उपाय जाणणारा आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेला तो, मायेमुळे एक युक्ती रचली; मग शिवशर्म्याने त्यांच्या समोर एक दिखावा केला.
महता ज्वररोगेण मृता माता विदर्शिता । तैस्तु दृष्टा मृता माता पितरं वाक्यमब्रुवन्
मोठ्या तापाने ग्रस्त होऊन आई मरण पावली असे दाखवले; मुलांनी मरण पावलेली आई पाहून वडिलांना बोलले.
ययावयं महाभाग गर्भोदरे प्रवर्द्धिताः । कलेवरं परित्यज्य स्वयमेव गता क्षयम्
'हे भाग्यवान, आम्ही तिच्या गर्भात वाढलो, पण तिने आता आपले शरीर सोडले आणि आपोआप निघून गेली.'