अत्रिनेत्रोद्भव श्रीमन्क्षीरोद मथनोद्भव। महेशमुकटावास तुभ्यं चंद्र नमोस्तुते
त्रिनेत्रातून जन्मलेला, क्षीरसागर मंथनातून प्रकटलेला, महेशाच्या मुकुटावर वसणारा, हे चंद्र, तुला नमस्कार असो.
दिव्यरूप नमस्तुभ्यं सुधाकर जगत्पते। शुक्लपक्षे तथा कृष्णे त्रियामायां विदुर्बुधाः
दिव्य रूप असलेल्या, अमृत देणाऱ्या, हे जगाच्या अधिपती, तुला नमस्कार. शुक्ल आणि कृष्ण पक्षात, ज्ञानी लोक तीन यामांची ओळख ठेवतात.
ऊँ ह्रां ह्रीं सोमाय नमः इति जप्यमंत्रः। प्रभाते जपनीयः-। एवं यः पूजयेत्सोमं श्रावयेच्च शृणोति वा। स पीयूषसमो लोके भवेज्जन्मनि जन्मनि
‘ऊँ ह्रां ह्रीं सोमाय नमः’ हा जप सकाळी करावा. जो कोणी अशा प्रकारे सोमाची पूजा करतो, जपतो किंवा ऐकतो, तो या जगात जन्मोन्मुखी अमृतासारखा होतो.
एवं सहस्रनाम्ना यः स्तौति पूजयते भुवि। सोऽक्षयं लभते स्वर्गं पुनरावृत्तिदुर्लभम्
जो कोणी या हजार नावांनी स्तुती आणि पूजा करतो, त्याला अक्षय स्वर्ग मिळतो आणि त्याचा पुनर्जन्म कठीण होतो.
इति सोमपूजा-। पित्तले भाजने कांस्ये दधिपूर्णे घृते शिवे। न्यूनोऽधिकस्तु विभवाच्छ्रुत्वा कर्मविमत्सरः
सोमाची पूजा करताना, पितळी किंवा कांस्याच्या भांड्यात दही आणि तूप भरून, आपल्या सामर्थ्यानुसार—कमी असो वा जास्त—हे विधी ऐकून, मनात मत्सर न ठेवता अर्पण करावे.
स्वर्णे वा राजते वारे सौम्ये कृष्णभवे बुधम्। संस्थाप्य सर्वसंस्थाने दद्याद्बहुसुताय च
किंवा सोन्याच्या किंवा चांदीच्या भांड्यात, शुभ दिवशी, कृष्णपक्षातील बुधवारला, ते सर्व पवित्र स्थळी ठेवून, अनेक मुलं असलेल्या व्यक्तीस द्यावे.
परं भवति सौभाग्यं पीयूषादधिकं भृशम्। स्त्रीणां च पुरुषाणां च न दौर्भाग्यं कदाचन
यामुळे मोठे सौभाग्य मिळते, जे अमृतापेक्षा देखील श्रेष्ठ असते; स्त्रिया आणि पुरुष दोघांनाही कधीच दुर्दैव येत नाही.
रूपसौभाग्यकामोहं दधिपूर्णं च भाजनम्। ददामि कांस्यपात्रस्थं देहि सौभाग्यरूपकम्
रूप आणि सौभाग्याची इच्छा ठेवून, कांस्याच्या भांड्यात दही भरलेले पात्र मी अर्पण करतो; तू मला सौभाग्य आणि सुंदरता दे.
द्विजाय वाक्यपूर्वेण दद्याद्विमत्सरो नरः। शक्तितो दक्षिणा देया तथा वस्त्रादिकं नवम्
पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, ब्राह्मणाला मनात मत्सर न ठेवता दान द्यावे; आपल्या क्षमतेनुसार दक्षिणा, तसेच नवीन वस्त्र इत्यादीही द्यावे.
भोज्यान्नं सर्वसम्पूर्णं तांबूलं सुमनोहरम्। पुष्पमालादिकं दद्याद्रूपसौभाग्यहेतवे
संपूर्ण जेवण, सुंदर तांबूल, फुलांच्या माळा आणि इतर वस्तू रूप व सौभाग्यासाठी द्याव्यात.
एवं यः कुरुते दानं सोमोद्दिष्टं द्विजातये। स्वर्लोके नरलोके वा रूपसौभाग्यभुग्भवेत्
जो कोणी सोमासाठी सांगितलेले हे दान ब्राह्मणाला देतो, तो स्वर्गात किंवा पृथ्वीवर रूप आणि सौभाग्याचा उपभोग घेतो.
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे सोमार्चनं। नामाशीतितमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टीखंडातील सोमार्चन नावाचा ऐंशीवा अध्याय संपला.
वैशंपायन उवाच-। उद्भवं लोहितांगस्य संतोषं तु जनेषु च। प्रभावं वैभवं तेजः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
वैशंपायन म्हणतो: लोहितांगाचा जन्म, त्याचे लोकांमध्ये समाधान, त्याची शक्ती, वैभव आणि तेज याविषयी मला सत्याने ऐकायचे आहे.
व्यास उवाच-। हरांशसंभवो देवः कुजातः पृथिवीसुतः। सत्त्वस्थस्सत्वसंपूर्णश्शूरः शक्तिधरो भुवि
व्यास म्हणाले: हराचा अंश घेऊन पृथ्वीपुत्र कुज हा देव जन्मास आला; तो सत्त्वगुणी, सद्गुणांनी भरलेला, शूर आणि पृथ्वीवर शक्तिशाली आहे.
तीक्ष्णः क्रूरग्रहो देवो लोहितांगः प्रतापवान्। कुमारो रूपसंपन्नो विद्युत्पातमयः प्रभुः
तो तीक्ष्ण, क्रूर ग्रह असून, लोहितांग हा तेजस्वी देव आहे; तो कुमार, सुंदर आणि वीजेसारखा प्रभू आहे.
अनेन भर्जिता दैत्याः क्रव्यादाय सुरद्विषः। दशायोगाच्च मनुजा उद्भिज्जाः पशुपक्षिणः
त्याने दैत्य, मांसाहारी आणि देवांचे शत्रू जाळून टाकले; त्याच्या दहा योगांमधून माणसे, वनस्पती, पशू आणि पक्षी निर्माण झाले.
वैशंपायन उवाच-। शंभोरेष कथं जातः कथं जातो महीसुतः। ग्रहो देवः कथं क्रूर एतदिच्छामि वेदितुम्
वैशंपायन म्हणतो: शंभूपासून तो कसा जन्मला? पृथ्वीपुत्र कसा झाला? ग्रह हा क्रूर देव कसा झाला? हे मला जाणून घ्यायचे आहे.
कथमस्य भवेत्तुष्टिः सर्वलोकेषु सर्वदा। गुरो मय्याप्तभावे तु वद निस्संशयं मुखात्
सर्व लोकांमध्ये आणि सर्व काळात त्याचे समाधान कसे होते? गुरुवर्य, माझ्यावर विश्वास ठेवून, शंका न ठेवता तोंडून सांगावे.
व्यास उवाच-। हिरण्याक्षकुले धीमानसुराणां च पार्थिवः। अंधकेति समाख्यातो दैत्यः सर्वसुरांतकृत्
व्यास म्हणाले: हिरण्याक्षाच्या वंशात, बुद्धिमान असुरांमध्ये, अंधक नावाचा राजा जन्मला, जो सर्व देवांचा संहार करणारा होता.
जातो विष्णुवरादेव जातो विष्णुपराक्रमः। तेनैव निर्जिता देवास्सेन्द्राः क्रतुभुजः क्रमात्
तो विष्णूच्या वरदानाने जन्मला आणि विष्णूच्या पराक्रमाने युक्त होता; त्यानेच देव, इंद्र आणि यज्ञ करणारे सर्वांना एकामागून एक जिंकले.
ततो देवा विधिं गत्वा वचनं चेदमब्रुवन्। अन्धकेनैव चास्माकं हृतं राज्यं सुखं मखः
मग देवांनी विधीकडे जाऊन सांगितले: 'अंधकाने आमचे राज्य, सुख आणि यज्ञ हिरावून घेतले आहेत.'
तस्मात्तस्य वधोपाय उच्यतां तद्विधीयताम्। अथ धाताऽब्रवीद्वाक्यं देवानस्य च नैधनम्
'म्हणून त्याचा वध कसा करावा हे सांगा आणि तसे करा.' तेव्हा धात्याने देवांना सांगितले: 'त्याचा मृत्यू अद्याप जवळ आलेला नाही.'
नास्ति विष्णुवरादेव पीयूषस्य च भक्षणात्। किंतु तस्यासुरत्वस्य यथा परिभवो ध्रुवम्
विष्णूची कृपा असो वा अमृत पिऊनही काहीच मिळत नाही; उलट, त्याच्या असुरत्वाचा अपमान मात्र नक्कीच होतो.
कुर्वे लोकहितार्थाय श्रद्धां कामसमन्विताम्। विचिकित्सा तु तत्रैव सर्वास्त्रीरतिगच्छति
लोकांच्या भल्यासाठी मी इच्छेने भरलेली श्रद्धा निर्माण करतो; पण सर्व शंका मात्र स्त्रियांच्या मागे लागल्यावरच निर्माण होते.
त्यक्त्वैकां पार्वतीं दुर्गां न तस्य मानसं स्थिरम्। ततः क्रुद्धो जगत्स्वामी तं च वैरूप्यतां नयेत्
पार्वती, म्हणजे दुर्गा हिला सोडल्यावर त्याचे मन स्थिर राहत नाही; म्हणूनच जगाचा स्वामी रागावून त्याला विद्रूप करतो.
ततोऽसुरत्वं संत्यज्य गणस्तस्य भविष्यति। एवमुक्त्वा प्रजाध्यक्षः श्रद्धां कामसमन्विताम्
मग तो असुरभाव सोडून त्याचे अनुयायी गण बनतात; असे सांगून प्रजापतीने इच्छेने भरलेली श्रद्धा निर्माण केली.
विचिकित्सां स्वमायां च प्रेषयामास तं प्रति। ततो विचेष्टितः कामाद्योषान्वेषणतत्परः
त्याच्याकडे शंका आणि स्वतःची माया पाठवली; त्यानंतर तो कामामुळे अस्वस्थ होऊन स्त्रिया शोधण्यात गुंतला.
स्वदारान्परयोषां च नापश्यद्विचिकित्सया। ततो मायाप्रयुक्तोसौ त्रैलोक्यं विचचार ह
शंकेमुळे त्याला स्वतःची बायको आणि दुसरी स्त्री यात फरक कळेना; म्हणून मायेमुळे तो तिन्ही लोकांत भटकू लागला.
दृष्टं च हिमवत्पृष्ठे स्त्रीरत्नं चातिशोभनं। दृष्ट्वा च पार्वतीं दैत्यः कामस्य वशगोऽभवत्
हिमालयाच्या उतारावर त्याने अत्यंत सुंदर स्त्रीरत्न पाहिले; पार्वतीला पाहताच तो असुर कामाच्या अधीन झाला.
ज्ञानलोपात्ततो दुर्गां ग्रहीतुं तां स चेच्छति। उमा च कोटवीरूपं कृत्वा देहस्य चात्मनः
ज्ञान हरपल्यामुळे त्याला दुर्गेला पकडायची इच्छा झाली; पण उमा स्वतःचा देह कुरूप आणि म्हातारा करून उभी राहिली.