श्रीशिव उवाच। कार्तिकस्यासिते पक्षे त्रयोदश्यां तु पावके । यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युर्विनश्यति
श्रीशिव म्हणाले: कार्तिक महिन्यात कृष्णपक्षातील त्रयोदशीला, बाहेर यमासाठी दिवा लावावा; त्यामुळे अकाळमृत्यू नाहीशी होते.
मृत्युना पाशहस्तेन कालेन भार्यया सह । त्रयोदशीदीपदानात्सूर्यजः प्रीयतामिति
मृत्यू आणि काळ यांच्या पाशात बांधलेल्या, पत्नीसमवेत असलेल्या व्यक्तीने त्रयोदशीच्या दिवशी दिवा दिला, तर सूर्यपुत्र प्रसन्न होतो.
कार्तिके कृष्णपक्षे च चतुर्दश्यां विधूदये । अवश्यमेव कर्त्तव्यं स्नानं च पापभीरुभिः
कार्तिक महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला, चंद्र उगवताना, पापाला घाबरणाऱ्यांनी नक्कीच स्नान करावं.
पूर्वविद्धा चतुर्दश्या कार्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूषसमये स्नानं कुर्यादतंद्रितः
कार्तिक महिन्यात, शुद्ध किंवा कृष्णपक्षातील चतुर्दशी जर आधी आली असेल, तर पहाटेच झोप न करता स्नान करावं.
तैले लक्ष्मीर्जले गंगा दीपावल्यां चतुर्दशीम् । प्राप्तः स्नानं हि यः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति
दिवाळीच्या चतुर्दशीला, तेलात लक्ष्मी आणि पाण्यात गंगा असते; त्या वेळी जो स्नान करतो, त्याला यमलोक दिसत नाही.
अपामार्गस्तथा तुंबी प्रपुन्नाटं च वाह्वलम् । भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय वै
अपामार्ग, तुंबी, प्रपुन्नाट आणि वाह्वळ या वस्तू स्नान करताना फिरवाव्यात, यामुळे नरकाचा नाश होतो.
सीतालोष्टसमायुक्त सकंटक दलान्वित । हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः
मातीचा गोळा, काटे आणि अपामार्गाची पाने घेऊन, अपामार्गा, तुला पुन्हा पुन्हा फिरवतो, पाप दूर कर.
अपामार्गं प्रपुन्नाटं भ्रामयेच्छिरसोपरि । ततश्च तर्पणं कार्यं यमराजस्य नामभिः
अपामार्ग आणि प्रपुन्नाट हे डोक्यावर फिरवावेत; त्यानंतर यमराजाच्या नावाने तर्पण करावं.
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्ताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च
यम, धर्मराज, मृत्यू, अंतक, वैवस्वत, काळ आणि सर्व प्राण्यांचा नाश करणारा—
औदुंबराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः
औदुंबर, दध्न, नील, परमेष्ठी, वृकोदर, चित्रा आणि चित्रगुप्त— यांना नमस्कार.
नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः । ततः प्रदोषसमये दीपान्दद्यान्मनोहरान्
नरकासाठी दिवा द्यावा, देवतांची पूजा करून; त्यानंतर संध्याकाळच्या वेळी सुंदर दिवे लावावेत.
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु विशेषतः । कूटागारेषु चैत्येषु सभासु च नदीषु च
विशेषतः ब्रह्मा, विष्णु, शिव यांच्या घरात; तसेच मनोऱ्यात, देवळात, सभागृहात आणि नद्यांवर.
प्राकारोद्यानवापीषु प्रतोली निष्कुटेषु च । मंदुरासु विविक्तासु हस्तिशालासु चैव हि
किल्ल्याच्या भिंतीवर, बागेत, विहिरीवर, प्रवेशद्वारावर, उंबरठ्यावर, गोठ्यात, एकांत जागी आणि हत्तीच्या शाळेतही.
एवं प्रभातसमये ह्यमावास्यां तु पावकं । स्नात्वा देवान्पितॄन्भक्त्या संपूज्याथ प्रणम्य च
अशाप्रकारे, अमावस्येच्या सकाळी स्नान करून, देव आणि पितरांची भक्तीने पूजा व नमस्कार करावा.
कृत्वा तु पार्वणं श्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः । भोज्यैर्नानाविधैर्विप्रान्भोजयित्वा क्षमापयेत्
दही, दूध, तूप आणि इतर पदार्थांनी पार्वण श्राद्ध करून, वेगवेगळ्या पदार्थांनी ब्राह्मणांना जेवू घालावं आणि त्यांची क्षमा मागावी.
ततोपराह्णसमये पोषयेन्नागरान्प्रिय । तेषां गोष्ठीं च मानं च कृत्वा संभाषणं नृपः
त्यानंतर, दुपारी, नगरातील लोकांना पोसावं, प्रिय. त्यांची सभा आणि मान राखून, राजा त्यांच्याशी संवाद साधावा.
वक्तृणां वत्सरं यावत्प्रीतिरुत्पद्यते गुह । अप्रबुद्धे हरौ पूर्वं स्त्रीभिर्लक्ष्मीः प्रबोधयेत्
वक्त्यांच्या मनात प्रेम निर्माण होईपर्यंत, वर्षभर, जेव्हा हरि अजून जागा झालेला नसतो, तेव्हा स्त्रियांनी लक्ष्मीला प्रथम जागे करावे.
प्रबोधसमये लक्ष्मीं बोधयित्वा तु सुस्त्रिया । पुमान्वै वत्सरं यावल्लक्ष्मीस्तं नैव मुंचति
प्रबोधनाच्या वेळी, चांगल्या स्त्रीने लक्ष्मीला जागे केल्यावर, लक्ष्मी त्या पुरुषाला संपूर्ण वर्षभर सोडत नाही.
अभयं प्राप्य विप्रेभ्यो विष्णुभीता सुरद्विषः । सुप्तं क्षीरोदधौ ज्ञात्वा लक्ष्मीं पद्माश्रितां तथा
ब्राह्मणांकडून अभय मिळवून, विष्णूची भीती बाळगणारे देवांचे शत्रू, लक्ष्मी क्षीरसागरात झोपलेली आहे आणि कमळावरही वास करते हे जाणतात.
त्वं ज्योतिः श्री रविश्चंद्रो विद्युत्सौवर्णतारकः । सर्वेषां ज्योतिषां ज्योतिर्दीपज्योतिः स्थिता तु या
तूच प्रकाश आहेस, तूच श्री आहेस, तू सूर्य, चंद्र, वीज, सोने आणि तारे आहेस; सर्व प्रकाशांचा तूच प्रकाश आहेस, दिव्याची ज्योत म्हणून तू वास करतेस.
या लक्ष्मीर्दिवसे पुण्ये दीपावल्यां च भूतले । गवां गोष्ठे तु कार्तिक्यां सा लक्ष्मीर्वरदा मम
पवित्र दिवाळीच्या दिवशी, पृथ्वीवर आणि कार्तिक महिन्यात गोठ्यात जी लक्ष्मी असते, तीच मला वर देणारी लक्ष्मी आहे.
शंकरश्च भवानी च क्रीडया द्यूतमास्थितौ । भवान्याभ्यर्चिता लक्ष्मीर्धेनुरूपेण संस्थिता
शंकर आणि भवानी खेळात रंगून पासा खेळू लागले; भवानीने पूजिलेली लक्ष्मी गाईच्या रूपात तिथेच राहिली.
गौर्या जित्वा पुरा शंभुर्नग्नो द्यूते विसर्जितः । अतोऽयं शंकरो दुःखी गौरी नित्यं सुखेस्थिता
पूर्वी गौरीने जिंकल्यामुळे शंभूला नग्न करून पास्यातून बाहेर काढले; म्हणून शंकर दुःखी आहे, तर गौरी नेहमी सुखात आहे.
प्रथमं विजयो यस्य तस्य संवत्सरं सुखम् । एवं गते निशीथे तु जने निद्रार्धलोचने
जो प्रथम जिंकतो त्याला वर्षभर सुख मिळते; अशा प्रकारे, मध्यरात्री जेव्हा लोक अर्धवट झोपेत असतात,
तावन्नगरनारीभिस्तूर्य डिंडिमवादनैः । निष्कास्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीश्च गृहांगणात्
तेव्हा नगरातील स्त्रिया आणि वाद्यांच्या गजरात, आनंदाने, अलक्ष्मीला घराच्या अंगणातून हाकलून देतात.
पराजये विरुद्धं स्यात्प्रतिपद्युदिते रवौ । प्रातर्गोवर्द्धनः पूज्यो द्यूतं रात्रौ समाचरेत्
पराभव झाल्यावर, दुसऱ्या दिवशी सूर्य उगवल्यावर विरोध निर्माण होतो; सकाळी गोवर्धनाची पूजा करावी आणि रात्री पासा खेळावा.
भूषणीयास्तथा गावो वर्ज्या वहनदोहनात् । गोवर्द्धनधराधार गोकुलत्राणकारक
गायींना सजवावे आणि त्यांना ओझी वाहणे किंवा दुध काढणे टाळावे; गोवर्धन, जो गोकुळाचा रक्षक आहे, त्याचा सन्मान करावा.
विष्णुबाहुकृतोच्छ्राय गवां कोटिप्रदो भव । या लक्ष्मीर्लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता
विष्णूच्या बाहूंमुळे निर्माण झालेल्या सामर्थ्याने, तू कोटी गायी देणारा हो; तीच लक्ष्मी, जी लोकपालांमध्ये गाईच्या रूपात वास करते.
घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपोहतु । अग्रतः संतु मे गावो गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्
यज्ञासाठी नेलेले तूप माझे पाप दूर करो; माझ्यासमोर गायी असोत, माझ्यामागे गायी असोत, माझ्या हृदयात गायी असोत, आणि मी गायींच्या मध्ये राहू दे.
इतिगोवर्द्धनपूजा । सद्भावेनैव संतोष्य देवान्सत्पुरुषान्नरान् । इतरेषामन्नपानैर्वाक्यदानेन पंडितान्
अशी ही गोवर्धनाची पूजा; खरी भावना ठेवून देव, सज्जन आणि माणसांना संतुष्ट करावे; इतरांना अन्न-पाणी देऊन आणि पंडितांना चांगले बोलून तृप्त करावे.