मानुष्यं दुर्ल्लभं प्राप्य परां गतिमवाप सा । लुब्धकोऽपि चतुर्दश्यां पूजयित्वा महेश्वरम्
मानवजन्म मिळवून तिने सर्वोच्च अवस्था प्राप्त केली; अगदी एखादा शिकारीही चतुर्दशीला महेश्वराची पूजा करून,
निर्भक्षः परमं प्राप्य विष्णुलोकं जगाम सः । श्वपाकस्याश्रयाद्वैश्या दीपं कृत्वा परैः कृतम्
जेवण न करता, त्याने परमपद मिळवले आणि विष्णुलोकात गेला. एका स्त्रीने, श्वपाकाच्या सहवासात राहून, इतरांनी केलेला दिवा अर्पण केला,
शुद्धा लीलावती भूत्वा जगाम स्वर्गमक्षयम् । गोपः कश्चिदमावस्यां पूजां दृष्ट्वा तु शार्ङ्गिणः
ती शुद्ध होऊन लीलावती नावाने स्वर्गात गेली. अमावस्येला एका गवळ्याने शार्ङ्गधारीची पूजा पाहिली,
मुहुर्मुहुर्जयेत्युक्त्वा राजराजेश्वरोऽभवत् । तस्माद्दीपाः प्रदातव्या रात्रावस्तमते रवौ
पुन्हा पुन्हा 'जय' म्हणत तो राजांचा राजा झाला. त्यामुळे, रात्री सूर्य उगवेपर्यंत दिवे लावावेत.
गृहेषु सर्वगोष्ठेषु सर्वेष्वायतनेषु च । देवालयेषु देवानां श्मशानेषु सरस्सु च
घराघरात, सर्व गोठ्यांमध्ये, सर्व देवळांमध्ये, देवांच्या मंदिरांमध्ये, स्मशानभूमीत आणि तलावांमध्ये,
घृतादिना शुभार्थाय यावत्पंचदिनानि च । पापिनः पितरो ये च लुप्तपिंडोदकक्रियाः । तेपि यांति परां मुक्तिं दीपदानस्य पुण्यतः
तुपासारख्या शुभ वस्तूंनी, पाच दिवस दिवा लावावा. ज्या पितरांची पिंडोदकाची क्रिया हरवली आहे, ते पापी पितरही दिवा अर्पणाच्या पुण्याने परम मुक्तीला जातात.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्त्तिकमाहात्म्ये दीप गंध धात्री माहात्म्यवर्णनो नाम एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे, श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील कार्तिक माहात्म्य या विभागात 'दिवा, गंध आणि धात्रीचे महत्त्व' या एकशेएकवीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
कार्तिकेय उवाच। दीपावलिफलं नाथ विशेषाद्ब्रूहि सांप्रतम् । किमर्थं क्रियते सा तु तस्याः का देवता भवेत्
कार्तिकेय म्हणाला: प्रभो, दीपावलीचे विशेष फळ काय आहे, ती का साजरी करतात, आणि तिची अधिष्ठात्री देवता कोण आहे, हे मला कृपया सांगा.
किं च तत्र भवेद्देयं किं न देयं वद प्रभो । प्रहर्षः कोऽत्र निर्दिष्टः क्रीडा कात्र प्रकीर्तिता
माझ्या प्रभो, तिथे काय द्यावं आणि काय देऊ नये, हे मला सांगा. इथे कोणता आनंद सांगितला आहे आणि कोणती खेळ किंवा करमणूक या प्रसंगी सांगितली आहे, तेही सांगा.
सूत उवाच। इति स्कंदवचः श्रुत्वा भगवान्कामशोषणः । साधूक्त्वा कार्तिकं विप्राः प्रहसन्निदमब्रवीत्
सूतमुनी म्हणाले: स्कंदाचे हे शब्द ऐकून, कामशोषण भगवान हसत आणि 'छान बोललात, ब्राह्मणहो' असं म्हणत पुढे बोलले.
श्रीशिव उवाच। कार्तिकस्यासिते पक्षे त्रयोदश्यां तु पावके । यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युर्विनश्यति
श्रीशिव म्हणाले: कार्तिक महिन्यात कृष्णपक्षातील त्रयोदशीला, बाहेर यमासाठी दिवा लावावा; त्यामुळे अकाळमृत्यू नाहीशी होते.
मृत्युना पाशहस्तेन कालेन भार्यया सह । त्रयोदशीदीपदानात्सूर्यजः प्रीयतामिति
मृत्यू आणि काळ यांच्या पाशात बांधलेल्या, पत्नीसमवेत असलेल्या व्यक्तीने त्रयोदशीच्या दिवशी दिवा दिला, तर सूर्यपुत्र प्रसन्न होतो.
कार्तिके कृष्णपक्षे च चतुर्दश्यां विधूदये । अवश्यमेव कर्त्तव्यं स्नानं च पापभीरुभिः
कार्तिक महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला, चंद्र उगवताना, पापाला घाबरणाऱ्यांनी नक्कीच स्नान करावं.
पूर्वविद्धा चतुर्दश्या कार्तिकस्य सितेतरे । पक्षे प्रत्यूषसमये स्नानं कुर्यादतंद्रितः
कार्तिक महिन्यात, शुद्ध किंवा कृष्णपक्षातील चतुर्दशी जर आधी आली असेल, तर पहाटेच झोप न करता स्नान करावं.
तैले लक्ष्मीर्जले गंगा दीपावल्यां चतुर्दशीम् । प्राप्तः स्नानं हि यः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति
दिवाळीच्या चतुर्दशीला, तेलात लक्ष्मी आणि पाण्यात गंगा असते; त्या वेळी जो स्नान करतो, त्याला यमलोक दिसत नाही.
अपामार्गस्तथा तुंबी प्रपुन्नाटं च वाह्वलम् । भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय वै
अपामार्ग, तुंबी, प्रपुन्नाट आणि वाह्वळ या वस्तू स्नान करताना फिरवाव्यात, यामुळे नरकाचा नाश होतो.
सीतालोष्टसमायुक्त सकंटक दलान्वित । हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः
मातीचा गोळा, काटे आणि अपामार्गाची पाने घेऊन, अपामार्गा, तुला पुन्हा पुन्हा फिरवतो, पाप दूर कर.
अपामार्गं प्रपुन्नाटं भ्रामयेच्छिरसोपरि । ततश्च तर्पणं कार्यं यमराजस्य नामभिः
अपामार्ग आणि प्रपुन्नाट हे डोक्यावर फिरवावेत; त्यानंतर यमराजाच्या नावाने तर्पण करावं.
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्ताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च
यम, धर्मराज, मृत्यू, अंतक, वैवस्वत, काळ आणि सर्व प्राण्यांचा नाश करणारा—
औदुंबराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः
औदुंबर, दध्न, नील, परमेष्ठी, वृकोदर, चित्रा आणि चित्रगुप्त— यांना नमस्कार.
नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः । ततः प्रदोषसमये दीपान्दद्यान्मनोहरान्
नरकासाठी दिवा द्यावा, देवतांची पूजा करून; त्यानंतर संध्याकाळच्या वेळी सुंदर दिवे लावावेत.
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु विशेषतः । कूटागारेषु चैत्येषु सभासु च नदीषु च
विशेषतः ब्रह्मा, विष्णु, शिव यांच्या घरात; तसेच मनोऱ्यात, देवळात, सभागृहात आणि नद्यांवर.
प्राकारोद्यानवापीषु प्रतोली निष्कुटेषु च । मंदुरासु विविक्तासु हस्तिशालासु चैव हि
किल्ल्याच्या भिंतीवर, बागेत, विहिरीवर, प्रवेशद्वारावर, उंबरठ्यावर, गोठ्यात, एकांत जागी आणि हत्तीच्या शाळेतही.
एवं प्रभातसमये ह्यमावास्यां तु पावकं । स्नात्वा देवान्पितॄन्भक्त्या संपूज्याथ प्रणम्य च
अशाप्रकारे, अमावस्येच्या सकाळी स्नान करून, देव आणि पितरांची भक्तीने पूजा व नमस्कार करावा.
कृत्वा तु पार्वणं श्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः । भोज्यैर्नानाविधैर्विप्रान्भोजयित्वा क्षमापयेत्
दही, दूध, तूप आणि इतर पदार्थांनी पार्वण श्राद्ध करून, वेगवेगळ्या पदार्थांनी ब्राह्मणांना जेवू घालावं आणि त्यांची क्षमा मागावी.
ततोपराह्णसमये पोषयेन्नागरान्प्रिय । तेषां गोष्ठीं च मानं च कृत्वा संभाषणं नृपः
त्यानंतर, दुपारी, नगरातील लोकांना पोसावं, प्रिय. त्यांची सभा आणि मान राखून, राजा त्यांच्याशी संवाद साधावा.
वक्तृणां वत्सरं यावत्प्रीतिरुत्पद्यते गुह । अप्रबुद्धे हरौ पूर्वं स्त्रीभिर्लक्ष्मीः प्रबोधयेत्
वक्त्यांच्या मनात प्रेम निर्माण होईपर्यंत, वर्षभर, जेव्हा हरि अजून जागा झालेला नसतो, तेव्हा स्त्रियांनी लक्ष्मीला प्रथम जागे करावे.
प्रबोधसमये लक्ष्मीं बोधयित्वा तु सुस्त्रिया । पुमान्वै वत्सरं यावल्लक्ष्मीस्तं नैव मुंचति
प्रबोधनाच्या वेळी, चांगल्या स्त्रीने लक्ष्मीला जागे केल्यावर, लक्ष्मी त्या पुरुषाला संपूर्ण वर्षभर सोडत नाही.
अभयं प्राप्य विप्रेभ्यो विष्णुभीता सुरद्विषः । सुप्तं क्षीरोदधौ ज्ञात्वा लक्ष्मीं पद्माश्रितां तथा
ब्राह्मणांकडून अभय मिळवून, विष्णूची भीती बाळगणारे देवांचे शत्रू, लक्ष्मी क्षीरसागरात झोपलेली आहे आणि कमळावरही वास करते हे जाणतात.
त्वं ज्योतिः श्री रविश्चंद्रो विद्युत्सौवर्णतारकः । सर्वेषां ज्योतिषां ज्योतिर्दीपज्योतिः स्थिता तु या
तूच प्रकाश आहेस, तूच श्री आहेस, तू सूर्य, चंद्र, वीज, सोने आणि तारे आहेस; सर्व प्रकाशांचा तूच प्रकाश आहेस, दिव्याची ज्योत म्हणून तू वास करतेस.