मिथुने कलहो नित्यं मर्त्यस्तु परिकीर्तितः। प्रकृत्या चपलो नित्यं सदा भोजनचंचलः
जो आपल्या जोडीदाराशी नेहमी भांडण करतो, तो स्वभावतः चंचल आणि नेहमीच खाण्यासाठी अस्वस्थ असतो, असे म्हटले जाते.
प्लवगः काननप्रीतो नरः शाखामृगो भुवि। सूचको भाषया बुध्या स्वजनेऽन्यजनेषु च
कोणत्याही वनात रमणारा माकड, म्हणजे पृथ्वीवर शाखांवर राहणारा हरिण; जो आपल्या आणि परक्यांमध्ये बोलून किंवा बुद्धीने उघड करतो.
उद्वेगजनकत्वाच्च स पुमानुरगः स्मृतः। बलवान्क्रांतशीलश्च सततं चानपत्रपः१०० 1.76.
जो दुसऱ्यांना त्रास देतो, तो पुरुष आसक्त म्हणला जातो; तो नेहमी बलवान, मर्यादा ओलांडणारा आणि कायम निर्लज्ज असतो.
पूतिमांसप्रियो भोगी नृसिंहस्समुदाहृतः। तत्स्वनादेव सीदंति भीता अन्ये वृकादयः
जो सडलेल्या मांसात आनंद मानतो, तो भोगी नरसिंह म्हणला जातो; त्याच्या डरकाळीने इतर भ्याड लांडगे वगैरे घाबरून बसतात.
द्विरदादि नरा ये च ज्ञायंते दूरदर्शिनः। एवमादि क्रमेणैव विजानीयान्नरेषु च
हत्ती वगैरे जसे दूरूनच ओळखू येतात, तसेच काही माणसेही अशा प्रकारे हळूहळू लोकांत ओळखता येतात.
सुराणां लक्षणं ब्रूमो नररूपं व्यवस्थितम्। द्विजदेवातिथीनां च गुरुसाधुतपस्विनाम्
आता आपण देवांचे गुण, जे मानव रूपात प्रकट झाले आहेत, तसेच द्विज, देव, पाहुणे, गुरु, सज्जन आणि तपस्वी यांचेही गुण सांगतो.
पूजातपोरतोनित्यं धर्मशास्त्रेषु नीतिषु। क्षमाशीलो जितक्रोधः सत्यवादी जितेंद्रिंयः
जो नेहमी पूजा, तप, व्रत यामध्ये मग्न असतो, धर्मशास्त्र आणि नीतीमध्ये पारंगत असतो, संयमी, क्रोधावर विजय मिळवणारा, सत्य बोलणारा आणि इंद्रियांवर ताबा असणारा असतो—
दयालुर्दयितो लोके रूपवान्मधुरस्वरः। वागीशः सर्वकार्येषु गुणी दक्षो महाबलः
जो दयाळू, सर्वांना प्रिय, देखणा, मधुर आवाज असणारा, सर्व कामांत कुशल, गुणी, हुशार आणि मोठ्या सामर्थ्याचा असतो—
साक्षरश्चापि विद्वांश्च गीतनृत्यार्थतत्त्ववित्। आत्मविद्यादिकार्येषु सर्वतंत्रीस्वरेषु च
जो साक्षर, विद्वान, गाणे-नृत्य यांचा अर्थ जाणणारा, आत्मज्ञान व इतर कार्यात निपुण आणि सर्व विद्यांमध्ये स्वतंत्र असतो—
हविष्येषु च सर्वेषु गव्येषु च निरामिषे। सद्योगास्वादद्रव्ये च प्रत्यग्रे चातिशोभने
सर्व प्रकारच्या नैवेद्यात, दूध-दुभत्याच्या पदार्थांत, मांसाशिवाय शुद्ध आणि ताज्या, सुंदर वस्तूंमध्ये—
गंधमाल्येषु वस्त्रेषु शास्त्रेष्वाभरणेषु च। संप्रीतश्चातिथौ दाने पार्वणादिषु कर्मसु
सुगंधी फुले, वस्त्रे, शास्त्रे, दागिने, पाहुण्यांचे स्वागत, दान, सणासुदीच्या कर्मांमध्ये आनंद मानणारा—
स्नानदानादिभिः कार्ये व्रतैर्यज्ञैः सुरार्चनैः। कालो गच्छति पाठैश्च न क्लीबं वासरं भवेत्
स्नान, दान, व्रत, यज्ञ, देवपूजा, पठन या सर्व गोष्टींनी दिवस जातो आणि एकही दिवस व्यर्थ जात नाही.
अयमेव मनुष्याणां सदाचारो निरंतरम्। देववन्मानवाचारो गीयते मुनिसत्तमैः
हेच खरे मानवांचे सत्कर्म आहे; जसे देवांचे आचरण असते, तसेच उत्तम ऋषी मानवांचे आचरण गौरवतात.
किंतु सत्त्वाधिको देवो मनुष्यो भीत एव च। गंभीरः सर्वदा देवः सदैव मानवो मृदुः
पण देवामध्ये सामर्थ्य जास्त असते, माणूस मात्र नेहमी घाबरलेला असतो; देव नेहमी गंभीर असतो, माणूस मात्र नेहमी सौम्य असतो.
द्वयोस्तुत्या च संप्रीतिर्न दैत्यादौ भवेत्किल। प्रीतिभावं परं सौख्यं सौहृदं सुकृतं शुभम्
पण देव आणि दैत्य वगैरे यांच्यात कधीच परस्पर आनंद होत नाही; खरी मैत्री, सुख, पुण्य आणि शुभत्व हे प्रेमातूनच मिळते.
दैवमानुषयोरेव दैत्यराक्षसयोस्तथा। प्रेतादीनां च प्रेतेषु पशौ प्रीतिः पशोरपि
हे प्रेम फक्त देव-मानव, दैत्य-राक्षस, मृतांमध्ये मृत, आणि प्राण्यांमध्ये त्यांच्या जातीमध्येच असते.
काकादयः स्वजातौ च तथान्ये च स्वजातिषु। प्रीता भवंति चाप्रीता विद्या तेषां च लक्षणम्
कावळे आणि इतर प्राणी आपल्या जातीमध्येच प्रेम करतात, तसेच इतरही; प्रेम आणि अप्रेम हेच त्यांचे खरे लक्षण आहे.
एवं पुण्यविशेषेण सविशेषा सुजातिषु। प्रियाप्रियं विजानीयात्पुण्यापुण्यं गुणागुणम्
अशा प्रकारे पुण्याच्या विशेषामुळे, सुजाती लोकांत प्रिय-अप्रिय, पुण्य-पाप, गुण-दोष ओळखावे.
दंपत्योर्न सुखं किंचिज्जातिभेदान्नृणां भुवि। स्वजातिषु भवेत्प्रीतिर्मुक्तो वा निरयेपि वा
पृथ्वीवर ज्या दांपत्यांमध्ये जातीचा भेद असतो, त्यांना कधीच सुख मिळत नाही; आपल्याच जातीमध्येच प्रेम होते, मग तो मुक्त असो किंवा नरकात असो.
अतिपुण्याल्लभेदायुः शोभनाः पुण्यकारिणः। पापात्मानो लभंतेऽन्तं ये च दैत्यादयो नराः
अतिशय पुण्यामुळे पुण्य करणाऱ्यांना सुंदर आयुष्य मिळते; पापी, दैत्य वगैरे लोकांना शेवटी नाशच मिळतो.
कृते जाताः सुरा भूमौ न दैत्याश्चान्यजातयः। त्रेतायामेकपादं च द्विपदं द्वापरे युगे
कृतयुगात पृथ्वीवर फक्त देवच जन्माला आले, दैत्य किंवा इतर कुणी नव्हते; त्रेतायुगात एक पाऊल, द्वापरयुगात दोन पावले—
संध्यायां च कलेरेव सर्वपादं च संकुलम्। देवादीनां भवेज्जातं भारतं यत्प्रवर्तितम्
संधीकाळात आणि कलियुगात सर्व पावले, गोंधळ निर्माण होतो; देव वगैरे सर्वांचे जन्म, हे भारत, पूर्वीप्रमाणेच चालू राहतात.
ये ते दुर्योधनस्यैव योधाः सैन्यादयस्तथा। ते च दैत्यादयः सर्वे ये च कर्णादयो भुवि
जे दु:शासनाचे सेनानी आणि सैन्य होते, तसेच सर्व दैत्य व इतर, आणि पृथ्वीवर कर्णासारखे जे होते—
गांगेयो वसुमुख्यश्च द्रोणो देवमुनिः प्रभुः। अश्वत्थामा हरः साक्षाद्धरिर्नंदकुलोद्भवः
गंगेचा पुत्र, वसुमुख, द्रोण हा दिव्य ऋषि आणि प्रभू, अश्वत्थामा जो प्रत्यक्ष शंकर आहे, आणि हरि जो नंदकुळात जन्मलेला आहे—
पंचेंद्राः पांडवा जाता विदुरो धर्म एव च। गांधारी द्रौपदी कुंती चैता देव्यो धरातले
पाच इंद्र, म्हणजेच पांडव जन्मले, विदुर जो स्वतः धर्म आहे, गांधारी, द्रौपदी आणि कुंती—या सर्व देव्या पृथ्वीवर जन्मल्या—
देवदैत्याः कलेर्मध्ये दैत्याश्शेषे च मानवाः। उत्पत्स्यंते सदा प्रेताः क्रव्यादाः पशुपक्षिणः
देव आणि दैत्य कलियुगात, शेवटी दैत्य आणि माणसे; नेहमीच प्रेत, मांसाहारी, जनावरे आणि पक्षी जन्म घेतात—
तेषां च कुलटा दासी नित्यकष्टा यवीयसी। नित्यं द्वंद्वेषु संप्रीत्या तेषामाचारभाषिणी
त्यांच्यातील व्यभिचारिणी, दासी, नेहमी दुःख भोगणाऱ्या आणि लहान वयाच्या; सतत भांडणात गुंतलेल्या, आणि आपलेच वर्तन आनंदाने बोलणाऱ्या—
किल्बिषेषु च सर्वेषु कलहेऽन्यायकर्मणि। रता दैत्यादयो ये ते सर्वे निरयगामिनः
सर्व पापांत, भांडणांत आणि अन्यायकारक कृत्यांत जे दैत्य वगैरे रममाण असतात, ते सर्व नरकात जाणारे आहेत—
वैशंपायन उवाच-। दैत्यादीनां मृषाभावात्सुरत्वं न सुरालयम्। कथं भोग्यं कथं सौख्यमारोग्यं बलसंचयम्
वैशंपायन म्हणाले— दैत्य वगैरेचे खोटे स्वभाव असल्याने, त्यांना देवपण असूनही स्वर्ग मिळत नाही; मग त्यांना सुख, आनंद, आरोग्य किंवा बळ कसे मिळेल?
राज्यमायुस्तथा कीर्तिरभीष्टं दयितं बलम्। नीतिविद्यादिकं भाव्यं जन्मवृद्धं सनातनम्
राज्य, आयुष्य, कीर्ती, इच्छित वस्तू, आपुलकी, बळ, नीती, विद्या, जन्म आणि वाढ, आणि जे सनातन आहे—