यमाक्षरकृतां मालां स्फुटं शौरिः प्रमार्जति । श्रीचंदनं सकर्पूरमगुरुं च सकुंकुमम्
शौरि ज्या अक्षरांनी बनवलेल्या माळेला, चंदन, कर्पूर, अगर आणि कुंकुमासह, काळजीपूर्वक स्वच्छ करतो—
केतकी दीपदानं च सर्वदा केशवप्रियम् । कार्तिके केतकीपुष्पं दत्तं येन कलौ युगे
केतकीची फुले आणि दिव्यांचा नैवेद्य नेहमी केशवाला प्रिय असतात; कलियुगात कार्तिक महिन्यात जो केतकीची फुले अर्पण करतो—
दीपदानं महासेन कुलानां तारयेच्छतम् । सरोरुहाणि तुलसी केतकी मुनिपुष्पकम्
दिव्यांचा नैवेद्य शंभर कुलांचे तारण करतो; कमळ, तुळशी, केतकी आणि मुनी फुले—
कार्तिके च दिनान्येव दीपदानं तु पंचमम् । केतकीमालया येन कार्तिके पुष्पमंडपम्
कार्तिक महिन्यात विशेषतः पाचव्या दिवशी दिव्यांचा नैवेद्य; आणि जो केतकीच्या माळेने कार्तिकात फुलांचे मंडप सजवतो—
केशवस्य कृतं वत्स वसतिर्दिवि तस्य च । केतकीपुष्पकेनैव पूजितो गरुडध्वजः
वत्सा, जो केतकीच्या फुलांनी गरुडध्वज केशवाची पूजा करतो, त्याच्यासाठी केशवाने स्वर्गात निवास निश्चित केला आहे.
समाः सहस्रं सुप्रीतो जायते मधुसूदनः । अर्चयित्वा हृषीकेशं कुसुमैः केतकीभवैः
जो केतकीच्या फुलांनी हृषीकेशाची पूजा करतो, त्याच्यावर मधुसूदन हजार वर्षे अत्यंत प्रसन्न राहतो.
पुण्यं तद्भवनं याति केशवस्य शिवं गुह । दमनकेनापि देवेशं संप्राप्ते मधुमाधवे
गुहा, ज्या घरात वसंत ऋतू आल्यावर दमनक फुलांनीसुद्धा केशवाची पूजा होते, ते घर पवित्र होते.
समभ्यर्च्य मुनिश्रेष्ठ अर्चनाल्लभते फलम् । अगस्तिकुसुमैर्देवं योऽर्चयेत जनार्दनम्
मुनीश्रेष्ठा, जो जनार्दनाची अगस्ती फुलांनी पूजा करतो, त्याला पूजेचे फळ नक्की मिळते.
दर्शनात्तस्य भो विप्र नरकाग्निः प्रणश्यति । न तत्करोति विप्रर्षे तपसा तोषितो हरिः
हे विप्र, त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने नरकाग्नी नष्ट होतो; तपाने जे साधता येत नाही, ते प्रसन्न झालेल्या हरिने सहजच देतो.
यत्करोति महासेन मुनिपुष्पैरलंकृतः । विहाय सर्वपुष्पाणि मुनिपुष्पेण केशवम्
जो महासेन सर्व फुले बाजूला ठेवून केवळ मुनी फुलांनी केशवाची पूजा करतो, त्याने जे काही केले त्याला फळ मिळते.
कार्तिके योऽर्चयेद्भक्त्या वाजिमेधफलं लभेत् । मुनिपुष्पकृतां मालां यो ददाति जनार्दने
जो कोणी कार्तिक महिन्यात भक्तीभावाने पूजा करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते. आणि जो कोणी ऋषीने तयार केलेली फुलांची माळ जनार्दनाला अर्पण करतो, त्यालाही मोठे पुण्य मिळते.
देवेंद्रोऽपि मुनिश्रेष्ठ कुरुते तस्य सत्कथाम् । गवामयुतदानेन यत्फलं प्राप्यते गुह
हे श्रेष्ठ ऋषी, स्वर्गाचा राजा देखील त्याच्या पुण्यकथांचा उल्लेख करतो. गव्हांच्या दहा हजार गायी दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ मिळते, हे गुहा.
मुनिपुष्पेण चैकेन कार्तिके लभते फलम् । कौस्तुभेन यथा प्रीतो यथा च वनमालया
कार्तिक महिन्यात एखाद्या ऋषीच्या फुलाने देखील मोठे फळ मिळते, जसे कौस्तुभ मणी किंवा वनमाळा अर्पण केल्यावर भगवान प्रसन्न होतात.
तुलसीदलेन संप्रीतः कार्तिके च तथा हरिः । सिऊ!त उवाच। प्रश्रयावनतं दृष्ट्वा कुमारं भक्तितत्परम्
कार्तिक महिन्यात एकच तुळशीचे पान अर्पण केले तरी हरि तितक्याच आनंदाने प्रसन्न होतो. सूत म्हणाला: तो कुमार नम्रपणे आणि भक्तीभावाने समोर उभा असल्याचे पाहून,
पुनः प्रोवाच भगवान्महादेवो वृषध्वजः । ईश्वर उवाच। शृणु दीपस्य माहात्म्यं कार्तिके शिखिवाहन
पुन्हा वृषध्वज असलेल्या महादेवांनी सांगितले. ईश्वर म्हणाले: हे शिखिवाहन, कार्तिक महिन्यात दिव्याचे महत्त्व ऐक.
पितरश्चैव वांच्छंति सदा पितृगणैर्वृताः । भविष्यति कुलेऽस्माकं पितृभक्तः सुपुत्रकः
आपल्या आजुबाजूला पितरांच्या समूहाने वेढलेले पितर नेहमीच इच्छितात की, आपल्या वंशात पितरभक्त असा एक सुपुत्र असावा.
कार्तिके दीपदानेन यस्तोषयति केशवम् । घृतेन दीपको यस्य तिलतैलेन वा पुनः
जो कोणी कार्तिक महिन्यात केशवाला दिवा अर्पण करून प्रसन्न करतो, मग तो दिवा तुपाचा असो किंवा तीळाच्या तेलाचा असो,
ज्वलते यस्य सेनानीरश्वमेधेन तस्य किम् । तेनेष्टं क्रतुभिः सर्वैः कृतं तीर्थावगाहनम्
ज्याचा दिवा प्रज्वलित असतो, सेनापती, त्याला अश्वमेध यज्ञाची गरजच राहत नाही. त्याने सर्व यज्ञ आणि तीर्थस्नानाचे पुण्य मिळवलेले असते.
दीपदानं कृतं येन कार्तिके केशवाग्रतः । कृष्णपक्षे विशेषेण पुत्र पंचदिनानि च
जो कोणी कार्तिक महिन्यात केशवाच्या समोर दिवा लावतो, विशेषतः कृष्णपक्षातील पाच दिवस, हे पुत्र,
पुण्यानि तेषु यो दत्ते दीपं सोऽक्षयमाप्नुयात् । एकादश्यां परैर्दत्तं दीपं प्रज्वाल्य मूषिका
त्या पाच दिवसांत जो दिवा अर्पण करतो, तो अक्षय पुण्य प्राप्त करतो. एकादशीला इतरांनी, अगदी उंदरानेही दिवा लावला तरी,
मानुष्यं दुर्ल्लभं प्राप्य परां गतिमवाप सा । लुब्धकोऽपि चतुर्दश्यां पूजयित्वा महेश्वरम्
मानवजन्म मिळवून तिने सर्वोच्च अवस्था प्राप्त केली; अगदी एखादा शिकारीही चतुर्दशीला महेश्वराची पूजा करून,
निर्भक्षः परमं प्राप्य विष्णुलोकं जगाम सः । श्वपाकस्याश्रयाद्वैश्या दीपं कृत्वा परैः कृतम्
जेवण न करता, त्याने परमपद मिळवले आणि विष्णुलोकात गेला. एका स्त्रीने, श्वपाकाच्या सहवासात राहून, इतरांनी केलेला दिवा अर्पण केला,
शुद्धा लीलावती भूत्वा जगाम स्वर्गमक्षयम् । गोपः कश्चिदमावस्यां पूजां दृष्ट्वा तु शार्ङ्गिणः
ती शुद्ध होऊन लीलावती नावाने स्वर्गात गेली. अमावस्येला एका गवळ्याने शार्ङ्गधारीची पूजा पाहिली,
मुहुर्मुहुर्जयेत्युक्त्वा राजराजेश्वरोऽभवत् । तस्माद्दीपाः प्रदातव्या रात्रावस्तमते रवौ
पुन्हा पुन्हा 'जय' म्हणत तो राजांचा राजा झाला. त्यामुळे, रात्री सूर्य उगवेपर्यंत दिवे लावावेत.
गृहेषु सर्वगोष्ठेषु सर्वेष्वायतनेषु च । देवालयेषु देवानां श्मशानेषु सरस्सु च
घराघरात, सर्व गोठ्यांमध्ये, सर्व देवळांमध्ये, देवांच्या मंदिरांमध्ये, स्मशानभूमीत आणि तलावांमध्ये,
घृतादिना शुभार्थाय यावत्पंचदिनानि च । पापिनः पितरो ये च लुप्तपिंडोदकक्रियाः । तेपि यांति परां मुक्तिं दीपदानस्य पुण्यतः
तुपासारख्या शुभ वस्तूंनी, पाच दिवस दिवा लावावा. ज्या पितरांची पिंडोदकाची क्रिया हरवली आहे, ते पापी पितरही दिवा अर्पणाच्या पुण्याने परम मुक्तीला जातात.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्त्तिकमाहात्म्ये दीप गंध धात्री माहात्म्यवर्णनो नाम एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे, श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील कार्तिक माहात्म्य या विभागात 'दिवा, गंध आणि धात्रीचे महत्त्व' या एकशेएकवीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
कार्तिकेय उवाच। दीपावलिफलं नाथ विशेषाद्ब्रूहि सांप्रतम् । किमर्थं क्रियते सा तु तस्याः का देवता भवेत्
कार्तिकेय म्हणाला: प्रभो, दीपावलीचे विशेष फळ काय आहे, ती का साजरी करतात, आणि तिची अधिष्ठात्री देवता कोण आहे, हे मला कृपया सांगा.
किं च तत्र भवेद्देयं किं न देयं वद प्रभो । प्रहर्षः कोऽत्र निर्दिष्टः क्रीडा कात्र प्रकीर्तिता
माझ्या प्रभो, तिथे काय द्यावं आणि काय देऊ नये, हे मला सांगा. इथे कोणता आनंद सांगितला आहे आणि कोणती खेळ किंवा करमणूक या प्रसंगी सांगितली आहे, तेही सांगा.
सूत उवाच। इति स्कंदवचः श्रुत्वा भगवान्कामशोषणः । साधूक्त्वा कार्तिकं विप्राः प्रहसन्निदमब्रवीत्
सूतमुनी म्हणाले: स्कंदाचे हे शब्द ऐकून, कामशोषण भगवान हसत आणि 'छान बोललात, ब्राह्मणहो' असं म्हणत पुढे बोलले.