अनिरुद्धस्तु पीताभो वर्त्तुलश्चातिशोभनः । रेखात्रयांकितो द्वारि दृष्टपद्मेन चिह्नवत्
अनिरुद्ध हा पिवळसर रंगाचा, गोल आणि अतिशय सुंदर असतो; त्याच्या दाराजवळ तीन रेषा आणि कमळाचे चिन्ह असते.
श्यामो नारायणो देवो नाभिचक्रे तथोन्नते । दीर्घ रेषा समोपेतो दक्षिणे सुषिरान्वितः
शामवर्ण नारायणाच्या दगडात नाभीचक्र उंच असते, त्यावर लांब रेषा आणि उजव्या बाजूला छिद्रे असतात.
ऊर्ध्वंमुखं च जानीयात्सुंदरं हरिरूपिणम् । कामदं मोक्षदं चैव अर्थदं च विशेषतः
जो दगड वरच्या बाजूला तोंड करून असतो, तो सुंदर हरिरूप आहे, तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, मोक्ष देणारा आणि विशेषतः धन देणारा आहे.
परमेष्ठी च शुक्लाभः पद्मचक्रसमन्वितः । बिंबाकृतिस्तथा पृष्ठे सुषिरं चातिपुष्कलम्
परमेष्ठी हा शुभ्र वर्णाचा, कमळ आणि चक्र यांच्या चिन्हांनी युक्त असतो; त्याचा आकार गोल असतो आणि पाठीमागे अनेक छिद्रे असतात.
कृष्णवर्णस्तथा विष्णुर्मूले चक्रे सुशोभने । द्वारोपरि तथा रेखा लक्ष्यते मध्यदेशतः
विष्णू काळ्या रंगाचा असतो, त्याच्या तळाशी सुंदर चक्र असते; दाराच्या वरच्या बाजूला, मध्यभागी एक रेषा दिसते.
कपिलो नरसिंहश्च पृथुचक्रः सुशोभितः । ब्रह्मचर्येण पूज्योसावन्यथा विघ्नदो भवेत्
कपिल आणि नरसिंह हे रुंद चक्र असलेले आणि तेजस्वी असतात; त्यांची पूजा ब्रह्मचर्याने करावी, अन्यथा अडथळे येतात.
वाराहः शक्तिलिंगस्तु चक्रे च विषमे स्मृते । इंद्र नीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखो नाभितः शुभः
वाराह हे लिंग टोकदार असून त्याचा आकार असमान असतो. ते जाड, इंद्राच्या निळ्या मण्यासारखे दिसते, नाभीच्या ठिकाणी तीन रेषांनी चिन्हांकित असते आणि शुभ मानले जाते.
दीर्घाकांचनवर्णाया बिंदुत्रयविभूषिता । मत्स्याख्या सा शिला ज्ञेया भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
मच्छ्य नावाची ती शिळा लांब, सोन्यासारख्या रंगाची असून, तीन ठिपक्यांनी सजलेली असते. ती भोग आणि मुक्ती हे दोन्ही फळ देते असे सांगितले जाते.
कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्तुलश्चक्रपूरितः । हरितं वर्णमाधत्ते कौस्तुभेन तु चिह्नितः
कूर्म हे पाठीवर उंच, गोलाकार असून त्यावर अनेक वर्तुळाकार खुणा असतात. त्याचा रंग हिरवा असतो आणि कौस्तुभ मण्याच्या चिन्हाने ओळखता येतो.
हयग्रीवो हयाकारो रेखापंचकभूषितः । बहुबिंदुसमाकीर्णः पृष्ठे नीलं च रूपकम्
हयग्रीवाचा आकार घोड्यासारखा असून, पाच रेषांनी सजलेला असतो. त्यावर अनेक ठिपके असतात आणि पाठीवर निळा ठसा असतो.
वैकुंठमविभिन्नांगं चक्रमेकं तथा ध्वजम् । द्वारोपरि तथा रेखा गुंजाकारा सुशोभना
वैकुंठ हे अखंडित अंग असलेले, एकच चक्र आणि ध्वज असलेले आहे. दाराच्या वरती गुंजाच्या आकाराची सुंदर रेषा असते.
श्रीधरस्तु तथा देवश्चिह्नितो वनमालया । कदंबकुसुमाकारो रेखापंचकभूषितः
श्रीधर हे दैवत वनमाळेने चिन्हांकित आहे. त्याचा आकार कदंब फुलासारखा असून, पाच रेषांनी सुशोभित आहे.
वर्तुलश्चापि हृस्वश्च वामनः परिकीर्तितः । अतसीकुसुमप्रख्यो बिंदुना परिशोभितः
वामन हे गोल आणि ठेंगणे असून, अतसी फुलासारखे दिसते आणि त्यावर एक ठिपका शोभा वाढवतो.
सुदर्शनस्ततो देवः श्यामवर्णो महाद्युतिः । वामपार्श्वे गदाचक्रे रेखा चैव तु दक्षिणे
नंतरचा सुदर्शन हा देव काळ्या रंगाचा आणि तेजस्वी आहे. डाव्या बाजूला गदा आणि चक्र आहेत, तर उजव्या बाजूला एक रेषा आहे.
दामोदरस्तथा स्थूलो मध्ये चक्रं प्रतिष्ठितम् । दूर्वाभं द्वारसंकीर्णं पीतरेखं तथैव च
दामोदर हे जाड असून, मध्यभागी चक्र असते. त्याचा रंग दुर्वेसारखा हिरवा आहे, दारासारख्या खुणांनी चिन्हांकित आहे आणि त्यावर पिवळी रेषा आहे.
नानावर्णो ह्यनंतस्तु नानाभोगेन चिह्नितः । अनेकमूर्तिकोभिन्नः सर्वकामफलप्रदः
अनंत हा अनेक रंगांचा असून, विविध वेटोळ्यांनी चिन्हांकित आहे. त्याला अनेक रूपे आहेत आणि तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.
विदिक्षुदिक्षुसर्वासु यस्योर्ध्वं दृश्यते मुखम् । पुरुषोत्तमः स विज्ञेयो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
ज्याचे मुख सर्व दिशांना आणि कोपऱ्यांना वर दिसते, तो पुरुषोत्तम समजावा, जो भोग आणि मुक्ती दोन्ही फळ देतो.
दृश्यते शिखरे लिंगं शालग्रामशिलोद्भवम् । यस्य योगेश्वरो देवो ब्रह्महत्यां व्यपोहति
शाळग्राम शिळेतून उत्पन्न झालेले लिंग जे शिखरावर दिसते, त्याच्या पूजेने योगेश्वर देव ब्रह्महत्येचा दोष दूर करतो.
आरक्तः पद्मनाभस्तु पंकजं वक्त्रसंयुतम् । तस्याभ्यर्चनतो नित्यं द्ररिद्रस्त्वीश्वरो भवेत्
पद्मनाभ हा लालसर असून, त्याच्या मुखाशी कमळ जोडलेले असते. त्याची नित्य पूजा केल्याने गरीब माणूसही मालक होतो.
चक्रांकितं हिरण्यांगं रश्मिजालं विनिर्दिशेत् । सुवर्णरेखाबहुलं स्फाटिकद्युतिशोभितम्
चक्राने चिन्हांकित, सोन्यासारखे शरीर, किरणांनी उजळलेले, सोन्याच्या रेषांनी भरलेले आणि स्फटिकासारख्या तेजाने शोभणारे असे आहे.
अतिस्निग्धा सिद्धिकरी कृष्णा कीर्तिं ददाति च । पांडुरा पापदहनी पितापुत्रफलप्रदा
अतिशय गुळगुळीत, सिद्धी देणारे काळे हे कीर्ती देते; पांढरट पाप जाळते आणि वडिलांना पुत्रसुख देते.
नीला प्रयच्छती लक्ष्मीं रक्ता रोगप्रदायिनी । रूक्षा उद्वेगजननी वक्रा दारिद्र्यभागिनी
निळे लक्ष्मी देते, लाल रोग देते; खरड प्रकार चिंता निर्माण करतो, वाकडे दारिद्र्य आणते.
एकं सुदर्शनं ज्ञेयं लक्ष्मीनारायणं द्वयम् । तृतीयं चाच्युतं विद्याच्चतुर्थं तु जनार्दनम्
एक सुदर्शन म्हणून ओळखावे, दोन लक्ष्मीनारायण, तिसरे अच्युत आणि चौथे जनार्दन समजावे.
पंचमं वासुदेवं च षष्ठं प्रद्युम्नमेव च । संकर्षर्णं सप्तमं च अष्टमं पुरुषोत्तमम्
पाचवे वासुदेव, सहावे प्रद्युम्न, सातवे संकर्षण आणि आठवे पुरुषोत्तम असे मानावे.
नवमं च नवव्यूहं दशमं तु तदात्मकम् । एकादशं चानिरुद्धं द्वादशं द्वादशात्मकम्
नववा म्हणजे नव रूपांची माळ, दहावा त्याच स्वरूपाचा आहे; अकरावा अनिरुद्ध आहे आणि बारावा म्हणजे बारा रूपांचा आहे.
अत ऊर्ध्वं तु चक्राणि दृश्यंतेऽनंतसंज्ञके । खंडिते त्रुटिते भग्ने सालग्रामे न दोषभाक्
यापुढे अनंत नावाची चक्रे दिसतात; शाळग्राम दगड तुटलेला, फाटलेला किंवा मोडलेला असला तरी त्यात काही दोष नाही.
इष्टा च यस्य या मूर्तिः स तां यत्नेन पूजयेत् । स्कंधे कृत्वा तु योऽध्वानं वहते शैलनायकम्
ज्याला जी मूर्ती आवडते, त्याने ती मनापासून पूजावी; आणि जो पर्वतराजाला खांद्यावर घेऊन मार्गक्रमण करतो—
तस्य वश्यं भवेत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । शालग्रामशिला यत्र तत्र संनिहितो हरिः
त्याच्या अधीन तीनही लोकातील सर्व चराचर वस्तू येतात; जिथे शाळग्राम दगड असतो, तिथेच हरि वास करतो.
तत्र दानं जपः स्नानं वाराणस्याः शताधिकम् । कुरुक्षेत्रे प्रयागे च नैमिषे पुष्करे तथा
तिथे दान, जप आणि स्नान हे वाराणसी, कुरुक्षेत्र, प्रयाग, नैमिष किंवा पुष्कर यापेक्षा शंभरपट अधिक पुण्यदायक आहे.
तत्र कोटिगुणं पुण्यं वाराणस्यां महाफलम् । ब्रह्महत्यादिकं पापं यत्किंचित्कुरुते नरः
तिथे पुण्य कोटीने वाढते आणि फळही वाराणसीसारखे महान मिळते; माणसाने ब्रह्महत्येसारखे कितीही मोठे पाप केले तरी—