सर्वत्र सुलभा गंगा त्रिषुस्थानेषु दुर्लभा। गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे
गंगा सर्वत्र सहज मिळते, पण तीन ठिकाणी ती दुर्मिळ आहे – गंगाद्वार, प्रयाग आणि जिथे गंगा समुद्राला मिळते.
त्रिरात्रेणैकरात्रेण नरो याति परां गतिम्। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सद्यो मुक्तिं विचिंतयेत्
तीन रात्रींमध्ये किंवा अगदी एका रात्रीतही मनुष्याला परमगती मिळते; म्हणून सर्वतोपरी प्रयत्न करून त्वरित मुक्तीचा विचार करावा.
ततो गच्छत धर्मज्ञाः शिवां भागीरथीमिह। अचिरेणैव कालेन स्वर्गं मोक्षं प्रगच्छथ
म्हणून धर्म जाणणाऱ्यांनो, येथे शुभ अशी भागीरथी गंगेकडे जा; थोड्याच काळात तुम्हाला स्वर्ग आणि मोक्ष मिळेल.
विशेषात्कलिकाले च गंगा मोक्षप्रदा नृणां। कृच्छ्राच्च क्षीणसत्वानामनंतः पुण्यसंभवः
विशेषतः कलियुगात गंगा लोकांना मोक्ष देते; आणि कष्टाने ज्यांची शक्ती कमी झाली आहे, त्यांना अनंत पुण्य मिळते.
ततस्ते ब्राह्मणा हृष्टाः श्रुत्वा व्यासाद्गिरं शुभाम्। गंगायां तु तपस्तप्त्वा मोक्षमार्गं ययुस्तदा
मग त्या ब्राह्मणांनी व्यासांची शुभ वाणी ऐकून आनंदाने गंगेत तप केला आणि मोक्षमार्गाला लागले.
य इदं शृणुयान्मर्त्यः पुण्याख्यानमनुत्तमम्। सर्वं तरति दुःखौघ गंगास्नानफलं लभेत्
जो मनुष्य हे श्रेष्ठ पुण्यकथन ऐकतो, तो सर्व दुःखाच्या लाटांवर मात करतो आणि गंगास्नानाचे फळ मिळवतो.
सकृदुच्चारिते चैव सर्वयज्ञफलं लभेत्। दानं जप्यं तथा ध्यानं स्तोत्रं मंत्रं सुरार्चनम्
फक्त एकदाच उच्चारले तरी सर्व यज्ञांचे फळ मिळते; तसेच दान, जप, ध्यान, स्तोत्र, मंत्र आणि देवपूजेचेही फळ मिळते.
तत्रैव कारयेद्यस्तु स चानंतफलं लभेत्। तस्मात्तत्रैव कर्त्तव्यं जपहोमादिकं नरैः
जो कोणी हे तिथे करवतो, त्याला अनंत फळ मिळते; म्हणून तिथेच जप, होम वगैरे कृत्ये करावीत.
अनंतं च फलं प्रोक्तं जन्मजन्मसु लभ्यते
अनंत फळ असे सांगितले आहे की, ते जन्मोजन्मी मिळते.
पुलस्त्य उवाच- एतस्मिन्नंतरे पूर्वं व्यासशिष्यो महामुनिः। नमस्कृत्य गुरुं भीष्म संजयः परिपृच्छति
पुलस्त्य म्हणाले – त्या वेळी पूर्वी व्यासांचे शिष्य, महान ऋषी संजय, आपल्या गुरु भीष्मांना वंदन करून विचारतो.
देवानां पूजनोपायं क्रमं ब्रूहि सुनिश्चितम्। अग्रे पूज्यतमः कोसौ को मध्यो नित्यपूजने
देवतांची पूजा कशी करावी, त्याची पद्धत आणि क्रम नक्की सांग; सुरुवातीला कोणाची पूजा करावी आणि नित्यपूजेत कोण मध्यस्थ आहे?
अंते च पूजा कस्यैव कस्य को वा प्रभावकः। किंवा कं च फलं ब्रह्मन्पूजयित्वा लभेन्नरः
शेवटी कोणाची पूजा करावी आणि कोणाला कोणती शक्ती आहे? ब्रह्मन्, कोणाची पूजा केल्याने मनुष्याला काय फळ मिळते?
व्यास उवाच- गणेशं पूजयेदग्रे त्वविघ्नार्थं परे त्विह। विनायकत्वमाप्नोति यथा गौरीसुतो हि सः
व्यास म्हणाले – विघ्न टाळण्यासाठी प्रथम गणेशाची पूजा करावी; त्यामुळे विनायकपद मिळते, कारण तो गौरीचा पुत्र आहे.
पार्वत्यजनयत्पूर्वं सुतौ महेश्वरादिमौ। सर्वलोकधरौ शूरौ देवौ स्कंदगणाधिपौ
पूर्वी पार्वतीने दोन पुत्रांना जन्म दिला – महेश्वराचा अग्रज, सर्व लोकांचे धारक, शूर देव, स्कंद आणि गणपती, हे गणांचे अधिपती.
तौ च दृष्ट्वा नगसुता सिध्यर्थं पर्यभाषत। इदं तु मोदकं पुत्रौ देवैर्दत्तं मुदान्वितैः
त्यांना पाहून पर्वतराजकन्या त्यांच्या यशासाठी म्हणाली – 'माझ्या मुलांनो, हे मोदक देवांनी आनंदाने दिले आहेत.'
महाबुद्धीति विख्यातं सुधया परिनिर्मितम्। गुणं चास्य प्रवक्ष्यामि शृणुतं तु समाहितौ
'हे महाबुद्धी म्हणून प्रसिद्ध आहे, अमृतापासून तयार केलेले आहे. याचा गुण मी सांगते, दोघांनी लक्ष देऊन ऐका.'
अस्यैवाघ्राणमात्रेण अमरत्वं लभेद्ध्रुवम्। सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः
याच्या केवळ वास घेतल्याने नक्कीच अमरत्व मिळते; सर्व शास्त्रांचे सार समजणारा आणि सर्व शस्त्रास्त्रांमध्ये कुशल होतो.
निपुणः सर्वतंत्रेषु लेखकश्चित्रकृत्सुधीः। ज्ञानविज्ञानतत्त्वज्ञः सर्वज्ञो नात्र संशयः
तो सर्व तंत्रांमध्ये पारंगत, हुशार लेखणी, चांगला चित्रकार, ज्ञान आणि त्याचे तत्त्व जाणणारा, आणि सर्वज्ञ होतो—यात काहीच शंका नाही.
पुत्रौ धर्मादधिकतां प्राप्य सिद्धिशतं व्रजेत्। यस्तस्य वै प्रदास्यामि पितुस्ते संमतं त्विदम्
त्याचे दोन पुत्र धर्मापेक्षा जास्त उंची गाठतात आणि शंभरपट सिद्धी मिळवतात; जो हे देतो, त्याला मी त्याच्या वडिलांना आवडेल असे सर्व काही देईन.
श्रुत्वा मातृमुखादेवं वचः परमकोविदः। स्कंदस्तीर्थं ययौ सद्यः सर्वं त्रिभुवनस्थितं
आईच्या तोंडून हे शब्द ऐकून, अत्यंत बुद्धिमान स्कंदाने लगेचच पवित्र स्थळी, तीनही लोकांतील सर्वांसह, प्रस्थान केले.
बर्हिणं स्वं समारुह्य त्वभिषेकः कृतः क्षणात्। पितरौ प्रदक्षिणं कृत्वा लंबोदरधरस्सुधीः
आपल्या मोरावर बसून, क्षणात अभिषेक झाला; वडीलधाऱ्यांची प्रदक्षिणा करून, मोठ्या पोटाचा तो बुद्धिमान तिथेच उभा राहिला.
तत एव मुदायुक्तः पित्रोरेवाग्रत स्थितः। पुरतश्च तथा स्कंदो मे देहीति ब्रुवन्स्थितः
नंतर, आनंदाने भरून, तो आपल्या आईवडिलांसमोर उभा राहिला; आणि तसाच स्कंद माझ्यापुढे उभा राहून म्हणाला, 'मला शरीर दे.'
ततस्तु तौ समीक्ष्याथ पार्वती विस्मिताब्रवीत्। सर्वतीर्थाभिषेकैस्तु सर्वदेवैर्न तैस्तथा
ते पाहून, पार्वती आश्चर्यचकित होऊन म्हणाली, 'सर्व तीर्थांमध्ये सर्व देवांनी केलेल्या अभिषेकानेही असे झाले नव्हते.'
सर्वयज्ञव्रतैर्मंत्रैर्योगैरन्यैर्यमैस्तथा। पित्रोरर्चाकृतः कोपि कलां नार्हति षोडशीम्
सर्व यज्ञ, व्रत, मंत्र, इतर योग आणि नियमांनी, आईवडिलांची पूजा करणाऱ्याला सुद्धा सोळाव्या भागाइतकीही प्राप्ती होत नाही.
तस्मात्सुतशतादेषोऽधिकः शतगुणैरपि। अतो ददामि हेरम्बे मोदकं देवनिर्मितम्
म्हणून, तो शंभर पुत्रांपेक्षा शंभरपट श्रेष्ठ आहे; म्हणून मी हे देवांनी बनवलेले मोदक हेरंबाला देत आहे.
अस्यैव कारणादस्य अग्रे पूजा मखेषु च। वेदशास्त्रस्तवादौ च नित्यं पूजाविधासु च
याच कारणामुळे, सर्व यज्ञ आणि पूजांमध्ये, वेदशास्त्रांच्या स्तुतीच्या आरंभी आणि रोजच्या पूजाविधीत, त्याची प्रथम पूजा केली पाहिजे.
पार्वत्या सह भूतेशो ददौ तस्मै वरं महत्। अस्यैव पूजनादग्रे देवास्तुष्टा भवंतु च
पार्वतीसह भूतांचे स्वामी त्याला मोठा वर दिला: त्याची प्रथम पूजा केल्याने सर्व देव संतुष्ट होतील.
सर्वासामपि देवीनां पितॄणां च समंततः। तपो भवतु नित्यं च पूजितेऽग्रे गणेश्वरे
सर्व देवी आणि पितरांसाठीही, गणेशाची प्रथम पूजा केल्यावर नेहमीच तपश्चर्या फळदायी होवो.
ततः सर्वेषु यज्ञेषु पूजयेद्गणपं द्विजः। कोटिकोटिगुणं तेषु देवदेवी वचो यथा
म्हणून, सर्व यज्ञांमध्ये द्विजांनी गणपतीची पूजा करावी; त्यात देव-देवींचे शब्द कोटीने वाढतात.
दत्वा सर्वगुणं पुण्यं देवदेव्या तथा मुदा। कृतं गणाधिपत्यं च सर्वदेवाग्रतस्तदा
सर्व गुण आणि पुण्य देवतेला आनंदाने देऊन, त्या वेळी सर्व देवांसमोर गणाधिपत्याचा मान गणेशाला मिळाला.