जीवन्मुक्तस्स एवेह सर्वेषामुत्तमोत्तमः। गंगां संश्रित्य यस्तिष्ठेत्तस्य कार्यं न विद्यते
जो गंगेच्या आश्रयाने राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने जिवंतपणी मुक्त होतो आणि सर्वांत श्रेष्ठ ठरतो; गंगेच्या सान्निध्यात राहणाऱ्याला दुसरं काही करायचं उरत नाही.
कृतकृत्यस्स वै मुक्तो जीवन्मुक्तश्च मानवः। यज्ञो दानं तपो जप्यं श्राद्धं च सुरपूजनम्
असा मनुष्य सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो; यज्ञ, दान, तप, जप, श्राद्ध आणि देवांची पूजा—
गंगायां तु कृतं नित्यं कोटिकोटि गुणं भवेत्। अन्यस्थाने कृतं पापं गंगातीरे विनश्यति
गंगेत दररोज जे काही केलं जातं त्याला कोट्यवधी पटीने पुण्य मिळतं; आणि इतर कुठे केलेलं पाप गंगेच्या काठी गेल्यावर नाहीसं होतं.
गंगातीरे कृतं पापं गंगास्नानेन नश्यति। आत्मनो जन्मनक्षत्रे जाह्नवीसंगते दिने
गंगेच्या काठी केलेलं पापसुद्धा गंगेत स्नान केल्यावर नष्ट होतं; आणि ज्या दिवशी आपल्या जन्मताऱ्याला जाह्नवीचं संगम जुळतं—
नरः स्नात्वा तु गंगायां स्वकुलं च समुद्धरेत्। आदरेण यथा स्तौति धनवंतं सदा नरः५० 1.62.
त्या दिवशी गंगेत स्नान केल्यावर मनुष्य आपल्या संपूर्ण कुलाचं उद्धार करतो; जसं मनुष्य नेहमी श्रद्धेने धनवानाचं कौतुक करतो.
सकृद्गंगां तथा स्तुत्वा भवेत्स्वर्गस्य भाजनम्। अश्रद्धयापि गंगायां योसौ नामानुकीर्तनं
अशा प्रकारे गंगेचं एकदाचही स्तवन केलं, तरी मनुष्य स्वर्गाचा अधिकारी होतो; आणि श्रद्धा नसली तरी जो कोणी गंगेत तिचं नाव उच्चारतो—
करोति पुण्यवाहिन्यास्स वै स्वर्गस्य भाजनम्। क्षितौ भावयतो मर्त्यान्नागांस्तारयतेप्यधः
तोही पुण्यवाहिनी गंगेच्या कृपेने स्वर्गाचा अधिकारी होतो; पृथ्वीवर असतानाही तो अधःस्थित नागांनाही तारतो.
दिवि तारयते देवान्गंगा त्रिपथगा स्मृता। ज्ञानतोज्ञानतो वापि कामतोऽकामतोपि वा
स्वर्गातसुद्धा तो देवतांना तारतो; गंगा ही त्रिपथगा म्हणून ओळखली जाते, ती ज्ञानाने किंवा अज्ञानाने, इच्छेने किंवा अनिच्छेने जरी गाठली—
गंगायां च मृतो मर्त्यः स्वर्गं मोक्षं च विंदति। या गतिर्योगयुक्तस्य सत्वस्थस्य मनीषिणः
गंगेत मरण पावलेला मनुष्य स्वर्ग आणि मुक्ती दोन्ही मिळवतो; जसा योगी सत्कर्मात स्थिर राहून जी अवस्था मिळवतो—
सा गतिस्त्यजतः प्राणान्गंगायां तु शरीरिणः। चांद्रायणसहस्राणि यश्चरेत्कायशोधनम्
तीच अवस्था गंगेत प्राण सोडणाऱ्याला मिळते; हजारो चांद्रायण व्रतांनी शरीर शुद्ध केलं तरी—
पानं कुर्याद्यथेच्छं च गंगांभः स विशिष्यते। तावत्प्रभावस्तीर्थानां देवानां तु विशेषतः
कोणी जशी इच्छा असेल तितकी गंगेचं पाणी प्यायलं, तरी तो इतर सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो; असं हे तीर्थांचं आणि विशेषतः देवतांचं मोठेपण आहे.
तावत्प्रभावो वेदानां यावन्नाप्नोति जाह्नवीम्। तिस्रः कोट्योर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत्
जाह्नवीपर्यंत पोहोचेपर्यंत वेदांचंही इतकंच सामर्थ्य आहे; वायू म्हणतो, तीन कोटी आणि दहा कोटी तीर्थं—
दिविभुव्यन्तरिक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि। विष्णुपादाब्जसंभूते गंगे त्रिपथगामिनि
स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि आकाशात ही सर्व तीर्थं जाह्नवीमध्येच आहेत; हे गंगे, विष्णूच्या कमळपद्मातून जन्मलेली, तीनही लोकांत प्रवास करणारी—
धर्मद्रवेति विख्याते पापं मे हर जाह्नवि। विष्णुपादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुपूजिता
धर्माचा सार म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या जाह्नवी, माझं पाप दूर कर; तू विष्णूच्या पायातून जन्मलेली, वैष्णवी आणि विष्णूने पूजलेली आहेस.
त्राहि मामेनसस्तस्मादाजन्ममरणांतिकात्। श्रद्धया धर्मसंपूर्णे श्रीमता रजसा च ते
हे भगवती, माझे सर्व पाप, जन्म, मृत्यू आणि त्यानंतरचे दुःख यांपासून मला वाचवा. तुझ्या कर्तृत्वात श्रद्धा, धर्म आणि ऐश्वर्य भरलेले आहे, आणि तुझी मूळ प्रकृती निर्मळ आहे.
अमृतेन महादेवि भागीरथि पुनीहि मां। त्रिभिः श्लोकवरैरेभिर्यः स्नायाज्जाह्नवी जले
हे महादेवी भागीरथी, तुझ्या अमृतासारख्या पाण्याने मला शुद्ध कर. जो कोणी या तीन उत्तम श्लोकांसह जाह्नवीच्या पाण्यात स्नान करतो—
जन्मकोटिकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः। मूलमंत्रं प्रवक्ष्यामि जाह्नव्या हरभाषितम्
—तो कोट्यवधी जन्मांत साठवलेली पापे सोडून मुक्त होतो, यात काहीच शंका नाही. आता मी जाह्नवीला हराने सांगितलेला मूळ मंत्र सांगतो.
सकृज्जपान्नरः पूतो विष्णुदेहे प्रतिष्ठति। मंत्रश्चायं- ॐनमो गंगायै विश्वरूपिण्यै नारायण्यै नमोनमः
जो मनुष्य हा मंत्र एकदाच जरी म्हणतो, तो शुद्ध होतो आणि विष्णूच्या धामात स्थान मिळवतो. मंत्र असा आहे— 'ॐ नमो गङ्गायै विश्वरूपिण्यै नारायण्यै नमो नमः'.
जाह्नवीतीरसंभूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यः। सर्वपापविनिर्मुक्तो गंगास्नानं विना नरः
जो कोणी जाह्नवीच्या काठीची माती डोक्यावर धारण करतो, तो गंगास्नान न करता देखील सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
गंगाजलोर्मिनिर्धूत पवनं स्पृशते यदि। स पूतः कल्मषाद्घोरात्स्वर्गं चाक्षयमश्नुते
गंगाजलाच्या लाटांनी वाहून आलेली धूळ जरी कुणी स्पर्श केली, तरी तो भयंकर पापांपासून शुद्ध होतो आणि अक्षय स्वर्ग मिळवतो.
यावदस्थि मनुष्यस्य गंगातोये प्रतिष्ठति। तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
मनुष्याची हाडे गंगेच्या पाण्यात जितकी वर्षे राहतात, तितकी हजारो वर्षे तो स्वर्गात सन्मानित होतो.
पित्रोर्बंधुजनानां च अनाथानां गुरोरपि। गंगायामस्थिपातेन नरः स्वर्गान्न हीयते
आई-वडील, नातेवाईक, अनाथ किंवा गुरू यांच्या हाडांचे गंगेत विसर्जन केल्याने मनुष्य स्वर्गातून खाली पडत नाही.
गंगां प्रतिवहेद्यस्तु पितॄणामस्थिखंडकम्। पदेपदेश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः
जो कोणी आपल्या पितरांच्या हाडांचे तुकडे गंगेत घेऊन जातो, त्याला प्रत्येक पावलावर अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.
धन्या जानपदा ये च पशवः पक्षिकीटकाः। स्थावरा जंगमाश्चान्ये गंगातीरसमाश्रिताः
गंगेच्या काठी राहणारे लोक, जनावरे, पक्षी, कीटक आणि सर्व स्थावर-जंगम प्राणी हे खरोखरच धन्य आहेत.
क्रोशांतर मृता ये च जाह्नव्या द्विजसत्तमाः। मानवा देवतास्संति इतरे मानवा भुवि
हे श्रेष्ठ द्विजांनो, जे लोक जाह्नवीपासून एक कोस अंतरावर मरण पावतात, ते देव होतात; इतर लोक पृथ्वीवरच मानव राहतात.
गंगास्नानाय संगच्छन्पथि संम्रियते यदि। स च स्वर्गमवाप्नोति गंगास्नानफलं लभेत्
गंगास्नानासाठी निघाल्यावर वाटेतच मृत्यू आला, तरी त्या व्यक्तीला स्वर्गप्राप्ती होते आणि गंगास्नानाचे फळ मिळते.
गंगाजले प्रयास्यंति ते जीवाः पथि ये मृताः। कीटाः पंतंगाश्शलभाः पादाघातेन गच्छतां
गंगाजलाकडे जाताना वाटेत मृत्यू पावलेले जीव—किडे, पतंग किंवा प्रवाशांच्या पावलांनी चिरडलेले शलभ—हे सर्व गंगेच्या पाण्यात पोहोचतात.
ये वदंति समुद्देशं गंगां प्रति जनं द्विजाः। ते च यांति परं पुण्यं गंगास्नानफलं नराः
जे द्विज गंगेचा मार्ग विचारणाऱ्यांना दिशा दाखवतात, त्यांनाही उत्तम पुण्य मिळते; आणि त्या माणसांना गंगास्नानाचे फळ मिळते.
जाह्नवीं ये च निंदंति पाषण्डैर्हतचेतसः। ते यांति नरकं घोरं पुनरावृत्तिदुर्लभम्
जे पाषंडी मनाचे लोक जाह्नवीची निंदा करतात, ते भयंकर नरकात जातात, जिथून परत येणे फार कठीण असते.
दुस्थोवापि स्मरन्नित्यं गंगेति परिकीर्तयन्। पठन्स्वर्गमवाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः
जरी प्रत्यक्ष गंगेला जाऊ शकत नाही, तरी जो नेहमी 'गंगे' असे आठवतो आणि उच्चारतो, तो गंगेचे नाव घेतल्यामुळे स्वर्गाला पोहोचतो; मग इतर अनेक शब्दांची काय गरज?