गतिर्मनुष्यमात्रस्य गंगैव परमा गतिः। वेदशास्त्रविहीनस्य गुरुनिंदापरस्य च
सर्व माणसांसाठी गंगा हीच श्रेष्ठ गती आहे; वेदशास्त्र न कळणाऱ्यांसाठी, गुरुचा अपमान करणाऱ्यांसाठी सुद्धा.
समयाचारहीनस्य नास्ति गंगासमा गतिः। किं यज्ञैर्बहुवित्ताढ्यैः किं तपोभिः सुदुष्करैः
नियम आणि आचार नसलेल्यांसाठी गंगेइतकी दुसरी गती नाही; मग भरपूर संपत्तीच्या यज्ञांनी किंवा कठीण तपांनी काय उपयोग?
स्वर्गमोक्षप्रदा गंगा सुखसौभाग्यपूजिता। नियमैः परमैर्नित्यं किं योगैश्चित्तरोधकैः
गंगा स्वर्ग आणि मोक्ष देते, सुख आणि सौभाग्यासाठी पूजली जाते; मग कठीण नियम किंवा मनाला आवरणारे योग कशाला?
भुक्तिमुक्तिप्रदा गंगा सुखमोक्षाग्रतः स्थिता। अनेकजन्मसंघात पापं पुंसां विनश्यति
गंगा भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते, सुख आणि मुक्तीमध्ये सर्वोच्च आहे; अनेक जन्मांच्या पापांचा समूह तिच्यामुळे नाहीसा होतो.
स्नानमात्रेण गंगायां सद्यः स्यात्पुण्यभाङ्नरः। प्रभासे गोसहस्रस्य राहुग्रस्ते दिवाकरे
फक्त गंगेत स्नान केल्याने माणूस त्वरित पुण्याचा भागी होतो; प्रभास क्षेत्रात, राहूने सूर्यग्रहणाच्या वेळी, हजार गायी दान केल्याचं फळ मिळतं.
लभते यत्फलं दाने गंगास्नानाद्दिनेदिने। दृष्ट्वा तु हरते पापं स्पृष्ट्वा तु लभते दिवम्
दानाने जे फळ मिळतं, ते गंगेत दररोज स्नान केल्याने मिळतं; तिला पाहिलं की पाप नष्ट होतं, आणि तिला स्पर्श केल्यावर स्वर्ग मिळतो.
प्रसंगादपि सा गंगा मोक्षदा त्ववगाहिता। सर्वेन्द्रियाणां चापल्यं वासनाशक्तिसंभवम्
फक्त स्पर्शानेसुद्धा गंगा मुक्ती देते, विशेषतः तिच्या पाण्यात उतरल्यावर. सर्व इंद्रियांची चंचलता मनातल्या वासनांच्या जोरावर निर्माण होते.
निर्घृणत्वं ततो गंगा दर्शनात्प्रविनश्यति। परद्रव्याभिकांक्षित्वं परदाराभिलाषिता
गंगेचं दर्शन केल्यावर मनातील निर्दयपणा नाहीसा होतो; दुसऱ्याच्या संपत्तीची आणि दुसऱ्याच्या स्त्रीची इच्छा मनातून निघून जाते.
परधर्मे रुचिश्चैव दर्शनादेव नश्यति। यदृच्छालाभ संतोषस्स्वधर्मेषु प्रवर्तते
गंगेचं दर्शन केल्यावर दुसऱ्याच्या धर्मात रस उरत नाही; आणि आपल्याला जसं सहज मिळतं त्यात समाधान वाटू लागतं.
सर्वभूतसमत्वं च गङ्गायां मज्जनाद्भवेत्। यस्तु गंगां समाश्रित्य सुखं तिष्ठति मानवः
गंगेत स्नान केल्यावर सर्व प्राण्यांमध्ये समता वाटू लागते; आणि जो मनुष्य गंगेच्या सान्निध्यात राहतो, तो नेहमी सुखात असतो.
जीवन्मुक्तस्स एवेह सर्वेषामुत्तमोत्तमः। गंगां संश्रित्य यस्तिष्ठेत्तस्य कार्यं न विद्यते
जो गंगेच्या आश्रयाने राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने जिवंतपणी मुक्त होतो आणि सर्वांत श्रेष्ठ ठरतो; गंगेच्या सान्निध्यात राहणाऱ्याला दुसरं काही करायचं उरत नाही.
कृतकृत्यस्स वै मुक्तो जीवन्मुक्तश्च मानवः। यज्ञो दानं तपो जप्यं श्राद्धं च सुरपूजनम्
असा मनुष्य सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो; यज्ञ, दान, तप, जप, श्राद्ध आणि देवांची पूजा—
गंगायां तु कृतं नित्यं कोटिकोटि गुणं भवेत्। अन्यस्थाने कृतं पापं गंगातीरे विनश्यति
गंगेत दररोज जे काही केलं जातं त्याला कोट्यवधी पटीने पुण्य मिळतं; आणि इतर कुठे केलेलं पाप गंगेच्या काठी गेल्यावर नाहीसं होतं.
गंगातीरे कृतं पापं गंगास्नानेन नश्यति। आत्मनो जन्मनक्षत्रे जाह्नवीसंगते दिने
गंगेच्या काठी केलेलं पापसुद्धा गंगेत स्नान केल्यावर नष्ट होतं; आणि ज्या दिवशी आपल्या जन्मताऱ्याला जाह्नवीचं संगम जुळतं—
नरः स्नात्वा तु गंगायां स्वकुलं च समुद्धरेत्। आदरेण यथा स्तौति धनवंतं सदा नरः५० 1.62.
त्या दिवशी गंगेत स्नान केल्यावर मनुष्य आपल्या संपूर्ण कुलाचं उद्धार करतो; जसं मनुष्य नेहमी श्रद्धेने धनवानाचं कौतुक करतो.
सकृद्गंगां तथा स्तुत्वा भवेत्स्वर्गस्य भाजनम्। अश्रद्धयापि गंगायां योसौ नामानुकीर्तनं
अशा प्रकारे गंगेचं एकदाचही स्तवन केलं, तरी मनुष्य स्वर्गाचा अधिकारी होतो; आणि श्रद्धा नसली तरी जो कोणी गंगेत तिचं नाव उच्चारतो—
करोति पुण्यवाहिन्यास्स वै स्वर्गस्य भाजनम्। क्षितौ भावयतो मर्त्यान्नागांस्तारयतेप्यधः
तोही पुण्यवाहिनी गंगेच्या कृपेने स्वर्गाचा अधिकारी होतो; पृथ्वीवर असतानाही तो अधःस्थित नागांनाही तारतो.
दिवि तारयते देवान्गंगा त्रिपथगा स्मृता। ज्ञानतोज्ञानतो वापि कामतोऽकामतोपि वा
स्वर्गातसुद्धा तो देवतांना तारतो; गंगा ही त्रिपथगा म्हणून ओळखली जाते, ती ज्ञानाने किंवा अज्ञानाने, इच्छेने किंवा अनिच्छेने जरी गाठली—
गंगायां च मृतो मर्त्यः स्वर्गं मोक्षं च विंदति। या गतिर्योगयुक्तस्य सत्वस्थस्य मनीषिणः
गंगेत मरण पावलेला मनुष्य स्वर्ग आणि मुक्ती दोन्ही मिळवतो; जसा योगी सत्कर्मात स्थिर राहून जी अवस्था मिळवतो—
सा गतिस्त्यजतः प्राणान्गंगायां तु शरीरिणः। चांद्रायणसहस्राणि यश्चरेत्कायशोधनम्
तीच अवस्था गंगेत प्राण सोडणाऱ्याला मिळते; हजारो चांद्रायण व्रतांनी शरीर शुद्ध केलं तरी—
पानं कुर्याद्यथेच्छं च गंगांभः स विशिष्यते। तावत्प्रभावस्तीर्थानां देवानां तु विशेषतः
कोणी जशी इच्छा असेल तितकी गंगेचं पाणी प्यायलं, तरी तो इतर सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो; असं हे तीर्थांचं आणि विशेषतः देवतांचं मोठेपण आहे.
तावत्प्रभावो वेदानां यावन्नाप्नोति जाह्नवीम्। तिस्रः कोट्योर्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत्
जाह्नवीपर्यंत पोहोचेपर्यंत वेदांचंही इतकंच सामर्थ्य आहे; वायू म्हणतो, तीन कोटी आणि दहा कोटी तीर्थं—
दिविभुव्यन्तरिक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि। विष्णुपादाब्जसंभूते गंगे त्रिपथगामिनि
स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि आकाशात ही सर्व तीर्थं जाह्नवीमध्येच आहेत; हे गंगे, विष्णूच्या कमळपद्मातून जन्मलेली, तीनही लोकांत प्रवास करणारी—
धर्मद्रवेति विख्याते पापं मे हर जाह्नवि। विष्णुपादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुपूजिता
धर्माचा सार म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या जाह्नवी, माझं पाप दूर कर; तू विष्णूच्या पायातून जन्मलेली, वैष्णवी आणि विष्णूने पूजलेली आहेस.
त्राहि मामेनसस्तस्मादाजन्ममरणांतिकात्। श्रद्धया धर्मसंपूर्णे श्रीमता रजसा च ते
हे भगवती, माझे सर्व पाप, जन्म, मृत्यू आणि त्यानंतरचे दुःख यांपासून मला वाचवा. तुझ्या कर्तृत्वात श्रद्धा, धर्म आणि ऐश्वर्य भरलेले आहे, आणि तुझी मूळ प्रकृती निर्मळ आहे.
अमृतेन महादेवि भागीरथि पुनीहि मां। त्रिभिः श्लोकवरैरेभिर्यः स्नायाज्जाह्नवी जले
हे महादेवी भागीरथी, तुझ्या अमृतासारख्या पाण्याने मला शुद्ध कर. जो कोणी या तीन उत्तम श्लोकांसह जाह्नवीच्या पाण्यात स्नान करतो—
जन्मकोटिकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः। मूलमंत्रं प्रवक्ष्यामि जाह्नव्या हरभाषितम्
—तो कोट्यवधी जन्मांत साठवलेली पापे सोडून मुक्त होतो, यात काहीच शंका नाही. आता मी जाह्नवीला हराने सांगितलेला मूळ मंत्र सांगतो.
सकृज्जपान्नरः पूतो विष्णुदेहे प्रतिष्ठति। मंत्रश्चायं- ॐनमो गंगायै विश्वरूपिण्यै नारायण्यै नमोनमः
जो मनुष्य हा मंत्र एकदाच जरी म्हणतो, तो शुद्ध होतो आणि विष्णूच्या धामात स्थान मिळवतो. मंत्र असा आहे— 'ॐ नमो गङ्गायै विश्वरूपिण्यै नारायण्यै नमो नमः'.
जाह्नवीतीरसंभूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यः। सर्वपापविनिर्मुक्तो गंगास्नानं विना नरः
जो कोणी जाह्नवीच्या काठीची माती डोक्यावर धारण करतो, तो गंगास्नान न करता देखील सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
गंगाजलोर्मिनिर्धूत पवनं स्पृशते यदि। स पूतः कल्मषाद्घोरात्स्वर्गं चाक्षयमश्नुते
गंगाजलाच्या लाटांनी वाहून आलेली धूळ जरी कुणी स्पर्श केली, तरी तो भयंकर पापांपासून शुद्ध होतो आणि अक्षय स्वर्ग मिळवतो.