न तिष्ठंति क्षणं तत्र यत्रेयं वर्तते लिपिः
जिथे हे लिखाण असते, तिथे हे सर्व क्षणभरही टिकत नाहीत.
एकषष्टितमोऽध्यायः 1.61 द्विजाऊचुः- तुलसीपुष्पमाहात्म्यं श्रुतं त्वत्तो हरेः शुभम्। तस्या स्तोत्रं कृतं पुण्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
द्विज म्हणाले: आम्ही तुझ्याकडून श्रीहरीला प्रिय असलेल्या तुळशीच्या फुलाचे शुभ माहात्म्य ऐकले; आता तू रचलेले तिचे पुण्य स्तोत्र आम्हाला ऐकायचे आहे.
व्यास उवाच- पुरा स्कंदपुराणे च यन्मया कीर्तितं द्विजाः। कथयामि पुराणं च पुरतो मोक्षहेतवे
व्यास म्हणाले: द्विजांनो, पूर्वी मी हे स्कंदपुराणात सांगितले होते; आता मोक्षासाठी तेच पुराणकथन मी पुन्हा सांगतो.
शतानंद मुनेः शिष्याः सर्वे ते संशितव्रताः। प्रणिपत्य गुरुं विप्राः पप्रच्छुः पुण्यतो हितम्
शतानंद ऋषींचे सर्व शिष्य, जे व्रतस्थ होते, त्यांनी गुरूंना नमस्कार करून, पुण्य आणि हितावह असे विचारले.
पूर्वं ब्रह्ममुखान्नाथ यच्छ्रुतं तुलसीस्तवम्। तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदांवर
ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या गुरुजी, पूर्वी ब्रह्मदेवांच्या मुखातून ऐकलेले तुळशीचे स्तोत्र आम्हाला तुमच्याकडून ऐकायचे आहे.
शतानंद उवाच- नामोच्चारे कृते तस्याः प्रीणात्यसुरदर्पहा। पापानि विलयं यांति पुण्यं भवति चाक्षयम्
शतानंद म्हणाले: तिचे नाव उच्चारल्यावर, दैत्यांचा गर्व मोडणारा देव प्रसन्न होतो; पापे नाहीशी होतात आणि पुण्य कधीही संपत नाही.
सा कथं तुलसी लोकैः पूज्यते वंद्यते नहि। दर्शनादेव यस्यास्तु दानं कोटिगवां भवेत्
लोक तुळशीची कशी पूजा करतात आणि वंदना करतात? फक्त तिचे दर्शन घेतल्यानेही कोटी गायींचे दान केल्याचे फळ मिळते.
धन्यास्ते मानवा लोके यद्गृहे विद्यते कलौ। सालग्रामशिलार्थं तु तुलसी प्रत्यहं क्षितौ
कलियुगात ज्या घरात तुळशी आहे, तेथील लोक धन्य आहेत; शाळग्रामासाठी तुळशी रोज पृथ्वीवर ठेवली जाते.
तुलसीं ये विचिन्वंति धन्यास्ते करपल्लवाः। केशवार्थं कलौ ये च रोपयंतीह भूतले
ज्या हातांनी तुळशी शोधली जाते, ते हात धन्य आहेत; आणि कलियुगात केशवासाठी ज्या लोकांनी तुळशी लावली, तेही धन्य आहेत.
किं करिष्यति संरुष्टो यमोपि सह किंकरैः। तुलसीदलेन देवेशः पूजितो येन दुःखहा
ज्याने तुळशीच्या पानाने देवेशाची पूजा केली, जो दु:ख दूर करणारा आहे, त्याला यम आणि त्याचे सेवक काहीही करू शकत नाहीत.
तीर्थयात्रादिगमनैः फलैः सिध्यति किन्नरः। स्नाने दाने तथा ध्याने प्राशने केशवार्चने
तीर्थयात्रेचे आणि इतर प्रवासांचे फळ, स्नान, दान, ध्यान, भोजन आणि केशवाची पूजा याने मिळते का?
तुलसी दहते पापं कीर्तने रोपणे कलौ। तुलस्यमृतजन्मासि सदा त्वं केशवप्रिये
कलियुगात तुळशीचे कीर्तन आणि रोपण केल्याने पाप जळून जाते; तुळशी, तू अमृतातून जन्मलेली आणि केशवाला नेहमी प्रिय आहेस.
केशवार्थं चिनोमि त्वां वरदा भव शोभने। त्वदंगसंभवैर्नित्यं पूजयामि यथाहरिम्
केशवासाठी मी तुला वेचतो, हे सुंदर वरदायिनी; तुझ्या अंगातील पानांनी मी दररोज हरिपूजा करतो.
तथा कुरु पवित्रांगि कलौ मलविनाशिनि। मंत्रेणानेन यः कुर्याद्विचित्य तुलसीदलम्
पवित्र अंग असलेल्या तुळशी, कलियुगातील मल नष्ट करणारी, तू असेच कर; जो कोणी हा मंत्र म्हणून तुळशीची पाने वेचून पूजा करतो—
पूजनं वासुदेवस्य लक्षकोटिगुणं भवेत्। प्रभावं तव देवेशि गायंति सुरसत्तमाः
वासुदेवाची पूजा केल्याने लक्षावधी पट अधिक फळ मिळते; हे देवतांच्या अधिष्ठात्री देवी, तुझ्या सामर्थ्याचे गान श्रेष्ठ देवताही करतात.
मुनयः सिद्धगंधर्वाः पाताले नागराट्स्वयम्। न ते प्रभावं जानंति देवताः केशवादृते
मुनी, सिद्ध, गंधर्व आणि पाताळातील नागराज सुद्धा, केशवाशिवाय, तुझ्या सामर्थ्याला ओळखू शकत नाहीत.
गुणानां परिमाणं तु कल्पकोटिशतैरपि। कृष्णानंदात्समुद्भूता क्षीरोदमथनोद्यमे
कृष्णाच्या आनंदातून, क्षीरसागर मंथनाच्या वेळी निर्माण झालेल्या तुझ्या गुणांची मोजदाद, कोट्यवधी कल्पांमध्येही होऊ शकत नाही.
उत्तमांगे पुरा येन तुलसी विष्णुना धृता। प्राप्यैतानि त्वया देवि विष्णोरंगानि सर्वशः
पूर्वी विष्णूंनी आपल्या उत्तम मस्तकी तुळशी धारण केली होती; हे देवी, तुला विष्णूच्या सर्व अंगांचे लाभ झाले आहेत.
पवित्रता त्वया प्राप्ता तुलसीं त्वां नमाम्यहम्। त्वदंगसंभवैः पत्रैः पूजयामि यथा हरिम्
तू पावित्र्य प्राप्त केले आहेस; तुळशी, तुला मी नमस्कार करतो. तुझ्या अंगातून उत्पन्न झालेल्या पानांनी मी हरिची योग्य प्रकारे पूजा करतो.
तथा कुरुष्व मेऽविघ्नं यतो यामि परां गतिम्। रोपिता गोमतीतीरे स्वयं कृष्णेन पालिता
माझ्या मार्गातील सर्व अडथळे दूर कर, जेणेकरून मी परमगतीला पोहोचू शकेन; तुला गोमतीच्या काठी लावले गेले आणि कृष्णाने स्वतः तुझी रक्षा केली.
जगद्धिताय तुलसी गोपीनां हितहेतवे। वृंदावने विचरता सेविता विष्णुना स्वयम्
हे तुळशी, जगाच्या कल्याणासाठी आणि गोपींच्या हितासाठी, वृंदावनात फिरताना विष्णूंनी स्वतः तुझी सेवा केली.
गोकुलस्य विवृद्ध्यर्थं कंसस्य निधनाय च। वसिष्ठवचनात्पूर्वं रामेण सरयूतटे
गोकुलच्या वृद्धीसाठी आणि कंसाच्या विनाशासाठी, वसिष्ठांच्या सांगण्यावरून, पूर्वी रामाने तुला सरयूच्या काठी लावले.
राक्षसानां वधार्थाय रोपिता त्वं जगत्प्रिये। रोपिता तपसो वृद्ध्यै तुलसीं त्वां नमाम्यहम्
हे जगप्रिय तुळशी, राक्षसांच्या संहारासाठी तुला लावले गेले; तपश्चर्येच्या वृद्धीसाठी तुला लावले गेले, तुला मी नमस्कार करतो.
वियोगे वासुदेवस्य ध्यात्वा त्वां जनकात्मजा। अशोकवनमध्ये तु प्रियेण सह संगता
वासुदेवापासून दूर असताना, जनकनंदिनीने तुझा ध्यान केला; अशोकवनात ती आपल्या प्रियाशी पुन्हा एकत्र झाली.
शङ्करार्थं पुरा देवि पार्वत्या त्वं हिमालये। रोपिता तपसो वृद्ध्यै तुलसीं त्वां नमाम्यहम्
पूर्वी, शंकराच्या कल्याणासाठी, पार्वतीने तुला हिमालयात लावले; तपश्चर्येच्या वृद्धीसाठी तुला लावले गेले, तुळशी, तुला मी नमस्कार करतो.
सर्वाभिर्देवपत्नीभिः किन्नरैश्चापि नंदने। दुःस्वप्ननाशनार्थाय सेविता त्वं नमोस्तु ते
सर्व देवपत्नी आणि नंदनवनातील किन्नरांनी, वाईट स्वप्न दूर करण्यासाठी तुझी सेवा केली; तुला नमस्कार असो.
धर्मारण्ये गयायां च सेविता पितृभिः स्वयम्। सेविता तुलसी पुण्या आत्मनो हितमिच्छता
धर्मवनात आणि गयेत, पितरांनी स्वतः तुझी सेवा केली; जो स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा करतो, तो पवित्र तुळशीची सेवा करतो.
रोपिता रामचंद्रेण सेविता लक्ष्मणेन च। पालिता सीतया भक्त्या तुलसी दंडके वने
रामचंद्राने तुला लावले आणि लक्ष्मणाने तुझी सेवा केली; दंडकारण्यात, सीतेने भक्तीने तुझी जपणूक केली, हे तुळशी.
त्रैलोक्यव्यापिनी गंगा यथा शास्त्रेषु गीयते। तथैव तुलसी देवी दृश्यते सचराचरे
तीनही लोकांत व्यापणारी गंगा जशी शास्त्रात गौरवली जाते, तशीच तुळशी देवी सर्व चराचरात दिसते.
ऋश्यमूके च वसता कपिराजेन सेविता। तुलसी वालिनाशाय तारासंगम हेतवे
ऋश्यमुख पर्वतावर राहणाऱ्या वानरराजाने, वालिच्या विनाशासाठी आणि तारेशी एकत्र येण्यासाठी तुळशीची सेवा केली.