कर्त्तव्यं मम तद्भक्त्या शालग्रामशिलार्च्चनम् । शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः
माझ्या भक्तीने शाळग्रामशिला पूजन अवश्य करावे, कारण त्या शाळग्रामशिलेत केशव स्वतः वास करतो.
तत्र देवासुरा यक्षा भुवनानि चतुर्दश
त्या ठिकाणी देव, असुर, यक्ष आणि चौदा भुवन सर्व उपस्थित असतात.
सुराणां कीर्तनैः सर्वैः कोटिभिश्च फलं लभेत् । तत्फलं कीर्त्तनादेव केशवे सुकृतं कलौ
सर्व देवांची कीर्ती गायल्याने कोट्यवधींचे फळ मिळते. कलियुगात केशवाची कीर्ती गायल्याने ते पुण्य सहज मिळते.
शालग्रामशिलाग्रे तु सकृत्पिंडेन तर्पिताः । वसंति पितरस्तस्य न संख्या तत्र विद्यते
शाळग्रामशिलेपुढे एकदाच पिंड अर्पण केल्यावर, त्या व्यक्तीचे पितर अनंत काळ तिथे वास करतात.
ये पिबंति नरा भक्त्या शालग्रामशिलाजलम् । पंचगव्यसहस्रैस्तु प्राशितैः किं प्रयोजनम्
जे भक्तीने शाळग्रामशिलेजल पितात, त्यांना हजारो पंचगव्य पिण्याची काहीच गरज नाही.
प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने किं दानैः किमुपोषणैः । चांद्रायणैः सुचीर्णैश्च पीत्वा पादोदकं हरेः
प्रायश्चित्ताची वेळ आली, तर दान किंवा उपवासाची गरज नाही. हरिपादोदक पिल्यावर, उत्तम चांद्रायण व्रतही फिके पडते.
यः करोति तडागे तु प्रतिमां जलशायिनीम् । कोटिभिश्चापि किं कार्यमन्यदेवैश्च पूजितैः
जो माणूस तळ्यात जलशायी मूर्तीची स्थापना करतो, त्याला कोट्यवधी इतर कर्मांची किंवा इतर देवांची पूजा करण्याची गरज उरत नाही.
विष्णुमुख्यास्तु वै देवास्तत्र जल्पंति वै सह । प्रमाणमस्ति सर्वस्य सुकृतस्य हि पुत्रक
त्या ठिकाणी विष्णू प्रमुख देवांसह सर्व देव आपसात संवाद साधतात. पुत्रा, सर्व पुण्याचे प्रमाण निश्चित आहे.
फलप्रमाणं नैवास्तिशालग्रामशिलार्चन । यो ददाति शिलां विष्णोः शालग्रामसमुद्भवाम्
शाळग्रामाच्या दगडाची पूजा केल्याने मिळणाऱ्या फळाला काहीच माप नाही. जो कोणी शाळग्रामातून उत्पन्न झालेला दगड विष्णूला अर्पण करतो—
विप्राय विष्णुभक्ताय तेनेष्टं क्रतुभिः शतैः । गृहेऽपि वसतस्तस्य गंगास्नानं दिनेदिने
—तो जर तो दगड विष्णूभक्त ब्राह्मणाला देतो, तर त्याने जणू शेकडो यज्ञ केले असतात; तो घरी राहूनसुद्धा रोज गंगेत स्नान केल्याचे पुण्य मिळवतो.
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । शालग्रामशिलातोयैरभिषेकं समाचरेत्
जो शाळग्रामाच्या दगडाच्या पाण्याने अभिषेक करतो, त्याला जणू सर्व तीर्थांत स्नान केल्याचे आणि सर्व यज्ञांत दीक्षा घेतल्याचे पुण्य मिळते.
स्वर्गे मर्त्ये च पाताले पाषाणाः संति वै गुह । शालग्रामशिला ग्राव्णा नास्ति नास्ति समा पुनः
स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि पाताळात खूप दगड आहेत, हे गुहा, पण शाळग्रामाच्या दगडासारखा दुसरा कोणताही नाही.
मानुषे दुर्ल्लभे लोके सफलं तस्य जीवितम् । तिलप्रस्थशतं भक्त्या यो ददाति दिनेदिने
माणसाला मिळणाऱ्या या दुर्मिळ जगात, जो दररोज भक्तीने शंभर प्रस्थ तीळ दान करतो, त्याचे आयुष्य खरेच फळदायी होते.
तत्फलं समवाप्नोति शालग्रामशिलार्चनात् । पत्रं पुष्पं फलं तोयं मूलं दूर्वादलं तथा
शाळग्रामाच्या दगडाची पत्र, फुल, फळ, पाणी, मूळ किंवा अगदी दुर्वा याने पूजा केली, तरी त्याला तितकेच पुण्य मिळते.
जायते मेरुणा तुल्यं शालग्रामे समर्पितम् । विधिहीनोऽपि यः कश्चित्क्रियामंत्रविवर्जितः
शाळग्रामाजवळ जे काही अर्पण केले जाते, ते मेरू पर्वताइतके मोठे होते; योग्य विधी, क्रिया किंवा मंत्र नसला तरी—
चक्रांकभुज आप्नोति सम्यक्शास्त्रोदितं फलम् । यत्तु पूर्वं मया दृष्टं केशवे क्लेशनाशनम् 6.120.
—जो चक्रचिन्ह असलेल्या त्या दगडाला अर्पण करतो, त्याला शास्त्रात सांगितलेले सर्व फळ पूर्णपणे मिळते; आणि मी पूर्वी केशवामध्ये जे पाहिले, ते सर्व क्लेशांचा नाश करणारे आहे.
तत्सर्वं कथयिष्यामि तव स्नेहेन पुत्रक । क्व त्वं वससि हे विष्णो किमाधारः किमाश्रयः
हे सर्व मी तुला सांगणार आहे, मुला, तुझ्यावरच्या प्रेमापोटी. हे विष्णू, तू कुठे राहतोस? तुझा आधार काय, आणि तुझे निवासस्थान काय?
कथं वा प्रीयसे देव तत्सर्वं कथयस्व मे । श्रीकृष्ण उवाच। निवसामि सदा शंभो शालग्रामोद्भवेऽश्मनि
देवा, तू कसा प्रसन्न होतोस, हेही मला सांग. श्रीकृष्ण म्हणाले: हे शंभो, मी नेहमी शाळग्रामातून उत्पन्न झालेल्या दगडातच वास करतो.
तत्रैव रथचक्रांके यानि नामानि मे शृणु । द्वारदेशे समे चक्रे दृश्येते नांतरं यदि । वासुदेवः स विज्ञेयः शुक्लश्चैवातिशोभनः
त्याच ठिकाणी, रथाच्या चाकाच्या चिन्हावर, माझी नावे ऐक. जर दाराजवळ चाक स्पष्टपणे आणि अखंड दिसत असेल, तर तो वासुदेव आहे, तो शुभ्र आणि अतिशय सुंदर आहे.
प्रद्युम्नः सूर्यवक्त्रस्तु नीलदीप्तिस्तथैव च । सुषिरं च्छिद्रबहुलं दीर्घाकारं तु तद्भवेत्
प्रद्युम्नाचा चेहरा सूर्यासारखा तेजस्वी आणि निळ्या प्रकाशाने उजळलेला असतो; जर त्यात अनेक छिद्रे आणि लांबट आकार असेल, तर ती त्याचीच मूर्ती समजावी.
अनिरुद्धस्तु पीताभो वर्त्तुलश्चातिशोभनः । रेखात्रयांकितो द्वारि दृष्टपद्मेन चिह्नवत्
अनिरुद्ध हा पिवळसर रंगाचा, गोल आणि अतिशय सुंदर असतो; त्याच्या दाराजवळ तीन रेषा आणि कमळाचे चिन्ह असते.
श्यामो नारायणो देवो नाभिचक्रे तथोन्नते । दीर्घ रेषा समोपेतो दक्षिणे सुषिरान्वितः
शामवर्ण नारायणाच्या दगडात नाभीचक्र उंच असते, त्यावर लांब रेषा आणि उजव्या बाजूला छिद्रे असतात.
ऊर्ध्वंमुखं च जानीयात्सुंदरं हरिरूपिणम् । कामदं मोक्षदं चैव अर्थदं च विशेषतः
जो दगड वरच्या बाजूला तोंड करून असतो, तो सुंदर हरिरूप आहे, तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, मोक्ष देणारा आणि विशेषतः धन देणारा आहे.
परमेष्ठी च शुक्लाभः पद्मचक्रसमन्वितः । बिंबाकृतिस्तथा पृष्ठे सुषिरं चातिपुष्कलम्
परमेष्ठी हा शुभ्र वर्णाचा, कमळ आणि चक्र यांच्या चिन्हांनी युक्त असतो; त्याचा आकार गोल असतो आणि पाठीमागे अनेक छिद्रे असतात.
कृष्णवर्णस्तथा विष्णुर्मूले चक्रे सुशोभने । द्वारोपरि तथा रेखा लक्ष्यते मध्यदेशतः
विष्णू काळ्या रंगाचा असतो, त्याच्या तळाशी सुंदर चक्र असते; दाराच्या वरच्या बाजूला, मध्यभागी एक रेषा दिसते.
कपिलो नरसिंहश्च पृथुचक्रः सुशोभितः । ब्रह्मचर्येण पूज्योसावन्यथा विघ्नदो भवेत्
कपिल आणि नरसिंह हे रुंद चक्र असलेले आणि तेजस्वी असतात; त्यांची पूजा ब्रह्मचर्याने करावी, अन्यथा अडथळे येतात.
वाराहः शक्तिलिंगस्तु चक्रे च विषमे स्मृते । इंद्र नीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखो नाभितः शुभः
वाराह हे लिंग टोकदार असून त्याचा आकार असमान असतो. ते जाड, इंद्राच्या निळ्या मण्यासारखे दिसते, नाभीच्या ठिकाणी तीन रेषांनी चिन्हांकित असते आणि शुभ मानले जाते.
दीर्घाकांचनवर्णाया बिंदुत्रयविभूषिता । मत्स्याख्या सा शिला ज्ञेया भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
मच्छ्य नावाची ती शिळा लांब, सोन्यासारख्या रंगाची असून, तीन ठिपक्यांनी सजलेली असते. ती भोग आणि मुक्ती हे दोन्ही फळ देते असे सांगितले जाते.
कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्तुलश्चक्रपूरितः । हरितं वर्णमाधत्ते कौस्तुभेन तु चिह्नितः
कूर्म हे पाठीवर उंच, गोलाकार असून त्यावर अनेक वर्तुळाकार खुणा असतात. त्याचा रंग हिरवा असतो आणि कौस्तुभ मण्याच्या चिन्हाने ओळखता येतो.
हयग्रीवो हयाकारो रेखापंचकभूषितः । बहुबिंदुसमाकीर्णः पृष्ठे नीलं च रूपकम्
हयग्रीवाचा आकार घोड्यासारखा असून, पाच रेषांनी सजलेला असतो. त्यावर अनेक ठिपके असतात आणि पाठीवर निळा ठसा असतो.