सकृत्पठनमात्रेण सर्वयज्ञफलं लभेत्। लोकानां पुरतो विप्र देवानामर्च्यतां व्रजेत्
हे एकदाच जरी वाचले तरी सर्व यज्ञांचे फळ मिळते. आणि, ब्राह्मण, सर्व लोकांसमोर देवतांसारखा मान मिळतो.
श्रीभगवानुवाच। अद्रोहकस्य चाख्यातो महिमा लोकदुःसहः। एकतल्पगतां वामां क्षांत्वा सर्वजितोऽभवत्
श्रीभगवान म्हणाले: जो कुणी कुणाचा द्वेष करत नाही, त्याची महती जगालाही सहन होत नाही. दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे वासना न ठेवून त्याने सर्वांवर विजय मिळवला.
ज्ञानिनामपिदुःसाध्यं मुनीनां ब्रह्मचारिणां। सुरासुरमनुष्याणां विषमं तत्समं गतः
ज्ञानी, मुनी, ब्रह्मचारी, देव, असुर आणि माणसे यांनाही हे साध्य करणे कठीण आहे; पण त्याने ते कठीण साध्य केले.
स्वभावाद्विषमं कामं जेतुं कः पुरुषः क्षमः। अद्रोहकमृते विप्र स एव भवजित्पुमान्
स्वभावतः कामावर विजय मिळवणे कोणाला शक्य आहे, ब्राह्मण? फक्त जो कुणाचा द्वेष करत नाही, तोच खरा विजयी आहे.
अहल्याहरणादेव सुरेशस्य भगांकता। पुनर्देव्याः प्रसादाच्च सहस्राक्षेति विश्रुतः
अहल्येचे हरण केल्यामुळे देवराज इंद्राला कलंक लागला; पण देवीच्या कृपेने तो पुन्हा 'सहस्राक्ष' म्हणून प्रसिद्ध झाला.
विदितं सर्वलोके च त्रैलोक्ये सचराचरे। द्विज उवाच- कथं च देवदेवस्य अहल्याहरणं प्रभो
हे सर्व त्रैलोक्यात, चराचरात प्रसिद्ध आहे. द्विज म्हणाला: प्रभो, देवाधिदेवाने अहल्येचे हरण कसे केले, ते मला सांग.
भगांकत्वं च संप्राप सहस्राक्षः सुराधिपः। न गां कोपि भगांकत्वं संप्राप्तस्सुरराट्कथम्
सहस्राक्ष देवराजाला कलंक कसा लागला? दुसऱ्या कोणत्याही देवाला असा कलंक कधीच लागलेला नाही; मग इंद्राला तो कसा मिळाला?
दुःश्रुतं सुरवैकल्यं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः। श्रीभगवानुवाच- पुरा स्वांतोद्भवां कन्यां लोकेशश्च महामनाः
देवतांमध्ये घडलेली ही दुःखद घटना मी खरीखुरी ऐकू इच्छितो. श्रीभगवान म्हणाले: पूर्वी लोकपालांनी आपल्या स्वतःच्या कन्येला गौतमाला आनंदाने दिले.
गौतमाय ददौ धाता लोकपालाग्रतो मुदा। ततस्तु लोकपालानां मन्मथाविष्टचेतसाम्
गौतमाला, लोकपालांच्या उपस्थितीत, धात्याने आनंदाने कन्या दिली. त्यानंतर, लोकपालांच्या मनात कामाने भरलेले होते.
शचीपतेस्तु संमोहो हृदि शल्य इव स्थितः। लोकपालानतिक्रम्य सुवेषा वरवर्णिनी
शचीपतीच्या हृदयात जणू काही काटा रुतल्यासारखा मोह होता. इतर लोकपालांपेक्षा सुंदर आणि सजलेली ती कन्या ब्राह्मणाला रत्नासारखी दिली गेली; किंवा मी काय करणार? असे विचार करत, तिच्या तारुण्यात—
द्विजाय रत्नभूतैषा दत्ता किंवा करोम्यहम्। इति संचिंत्य तस्यास्तु वर्तमाने च यौवने
ती ब्राह्मणाला रत्नासारखी दिली, मी काय करणार? असे मनाशी ठरवून, तिचे तारुण्य चालू असतानाच—
पुनश्च मायया दृष्टं रूपं तस्यास्सुशोभनम्। पुनश्चिन्तयमानोऽसौ गौतमाध्यासनं गतः
पुन्हा मायेमुळे त्याने तिचे अतिशय सुंदर रूप पाहिले. पुन्हा विचार करत तो गौतमाच्या आसनाजवळ गेला.
पश्चात्तु तस्य गमनाद्यद्वृत्तं तच्छृणुष्व मे। एकदा गौतमः स्नातुं गतोऽसौ पुष्करं प्रति
त्याच्या जाण्यानंतर काय घडलं, ते आता ऐक. एकदा गौतम स्नानासाठी पुष्करला गेला.
साध्वी च गृहशौचे च गृहवस्तुनि तत्परा। प्रवृत्ता देववास्तूनां बलिकर्तुं च तत्परा
त्याची पतिव्रता पत्नी घर स्वच्छ ठेवण्यात आणि घरातील वस्तू सांभाळण्यात नेहमीच दक्ष होती. ती देवांसाठी नैवेद्य तयार करत होती.
इंधनं वह्निकार्यं च नित्यकर्मानुसंचयम्। एतस्मिन्नंतरे शक्रो मुनेस्तस्य महात्मनः
ती लाकूड गोळा करत होती आणि अग्नीची नेहमीची कामं करत होती. एवढ्यात, त्या महात्मा ऋषीकडे इंद्र आला.
रूपमास्थाय गात्रेण प्रविवेशोटजं मुदा। पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा श्रद्धया परया सती
इंद्राने ऋषीचं रूप धारण केलं आणि आनंदाने आश्रमात प्रवेश केला. पतिव्रता पत्नीने पतीचं रूप पाहून मोठ्या श्रद्धेने त्याचं स्वागत केलं.
देवस्थाने च वस्तूनां संचयं कर्तुमुद्यता। ततस्तामब्रवीदार्तो मुनिवेषधरो हरिः
ती देवांच्या पूजेसाठी वस्तू गोळा करायला निघाली होती. तेव्हा ऋषीचं वेष घेतलेला हरि दुःखी होऊन तिच्याशी बोलला.
प्रद्युम्नवशगो वामे देहि मे चुंबनादिकम्। एतस्मिन्नंतरे सा च त्रपायुक्ताऽब्रवीद्वचः
"प्रद्युम्नाच्या प्रभावाखाली, सुंदरिये, मला चुंबन आणि त्याहून अधिक दे," असं त्याने म्हटलं. तेव्हा ती लाजून म्हणाली—
देवकार्यादिकं त्यक्त्वा वक्तुं नार्हसि मे प्रभो। सर्वं जानासि धर्मज्ञ पुण्यानां निश्चयं मुने
"देवकार्य सोडून अशा गोष्टी बोलणं योग्य नाही, स्वामी. तुम्ही सर्व काही जाणता, धर्माचे खरे अर्थ तुम्हाला माहीत आहेत, ऋषी."
अयमर्थो हि वेलायामधुनैव न युज्यते। ततस्तां चारुसर्वांगीं दृष्ट्वा मन्मथपीडितः
"अशा गोष्टी या वेळी योग्य नाहीत." असं तिने सांगितलं. पण तिचं सर्वांग सुंदर पाहून तो कामभावनेने ग्रासला गेला.
अलं प्रियेन वक्तव्यं हृच्छयो मे प्रजायते। कर्तव्यं चाप्यकर्तव्यं पत्युर्वचनसंमतम्
"आता पुरे, प्रिये; माझ्या हृदयात इच्छा जागी झाली आहे. काय करावं किंवा करू नये, हे पतीच्या आज्ञेवर अवलंबून असतं."
करोति सततं या च सा च नारी पतिव्रता। लंघयेद्या च तस्याज्ञां सुरते च विशेषतः
"जी स्त्री नेहमी पतीच्या इच्छेनुसार वागते, तीच खरी पतिव्रता असते. पण जी पतीच्या आज्ञा मोडते, विशेषतः सहवासात—"
पुण्यं तस्या भवेन्नष्टं दुर्गतिं चाधिगच्छति। साब्रवीद्देववस्तूनि संति देवार्थतो मुने
"—तिचं पुण्य नष्ट होतं आणि तिला दुर्दैव येतं." ती म्हणाली, "देवांसाठीच्या वस्तू देवांच्या पूजेसाठीच आहेत, ऋषी."
नित्यकर्माणि चान्यानि किं वा तेषु विपर्ययः। स चोवाच सतीं तत्र देह्यालिगादिकं मम
"इतरही नित्यकर्मे आहेत—त्यात बदल का करायचा?" तो मग त्या सतीला म्हणाला, "मला आलिंगन आणि त्याहून अधिक दे."
मनसा भयमुत्सृज्य मया दत्तानि तानि च। इत्युक्त्वा तां परिष्वज्य कृतस्तेन मनोरथः
"मनातून भीती सोड; मी तुला त्या वस्तू दिल्या आहेत." असं म्हणून त्याने तिला मिठीत घेतलं आणि त्याची इच्छा पूर्ण झाली.
एतस्मिन्नंतरे विप्र मुनेर्हृद्या सकल्मषम्। ततो ध्यानं समारभ्याजानाद्वृत्तं शचीपतेः
एवढ्यात, त्या ऋषीच्या निर्मळ मनाला काहीतरी चुकल्याचं जाणवलं. ध्यानात बसून त्याने शचीपतीने काय केलं ते ओळखलं.
तूर्णमेव द्वारदेशे गत्वा च समुपस्थितः। शक्रो मुनिं तु संलक्ष्य चौतुदेहं विवेश ह
तो पटकन दाराजवळ गेला आणि तिथे पोहोचला. इंद्राने ऋषीला पाहिलं आणि आश्रम सोडून निघून गेला.
गच्छतः पृषदंशस्य पद्धतौ प्रचचाल ह। मुनिस्तत्रावदत्तं वै कस्त्वं मार्जाररूपधृत्
इंद्र मांजराच्या रूपात जात असताना ऋषीने पाहिलं आणि विचारलं, "तू कोण आहेस, मांजराचं रूप घेऊन?"
भयात्तस्य मुनेरग्रे शक्रः प्रांजलिराश्रितः। मघवंतं पुरो दृष्ट्वा चुकोप मुनिपुंगवः
ऋषीच्या भीतीने इंद्र हात जोडून समोर उभा राहिला. मग ऋषीने मागवानाला समोर पाहून रागाने भरून गेला.
यत्त्वया चेदृशं कर्म भगार्थं छलसाहसम्। कृतं तस्मात्तवांगेषु सहस्रभगमुत्तमम्
"तू आपल्या सुखासाठी असा कपटी आणि हिंसक प्रकार केलास, म्हणून तुझ्या अंगावर हजार योनींची खूण उमटेल."