तथा रोगप्रतीकारः पथ्यमौषधसंचयं। रक्षणं विग्रहश्चैव शत्रूणां विजयो ध्रुवम्
त्याचप्रमाणे, आजारावर उपाय करणं, योग्य आहार-औषध गोळा करणं, स्वतःचं रक्षण करणं, आणि शत्रूंवर विजय मिळवणं — हे सगळं संपत्तीवरच अवलंबून असतं.
स्त्रीणां च जन्मना वार्ता वसुयोगेन लभ्यते। भूतभव्यप्रवृत्तानां सुकृतं दुष्कृतं च यत्
स्त्रियांसाठीही उपजीविका संपत्तीमुळेच मिळते; आणि भूतकाळ, वर्तमान, भविष्यकाळातल्या सर्व प्राण्यांच्या चांगल्या-वाईट कर्मांना संपत्तीच आकार देते.
तस्माद्बहुधनं यस्य तस्य भोग्यं यदृच्छया। स्वर्गं वितरणादेव लप्स्यसे ह्यचिरादितः
म्हणून ज्याच्याकडे भरपूर धन आहे, त्याला जे मिळतं ते सहज मिळतं; आणि दान केल्याने तू लवकरच स्वर्ग मिळवशील.
शूद्र उवाच- अकामाच्च व्रतं सर्वमक्रोधात्तीर्थसेवनम्। दया जप्यसमा शुद्धं संतोषो धनमेव च
शूद्र म्हणाला — इच्छा नसल्याने व्रत पूर्ण होतं, राग नसल्याने तीर्थयात्रा होते, दया म्हणजेच जप, शुद्धता आणि समाधान हेच खरं धन आहे.
अहिंसा परमा सिद्धिः शिलोंछवृत्तिरुत्तमा। शाकाहारः सुधातुल्य उपवासः परंतप
अहिंसा हीच सर्वात मोठी सिद्धी आहे, शीलाने जगणं उत्तम आहे, भाज्या खाणं अमृतासारखं आहे आणि उपवास करणं श्रेष्ठ आहे, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या.
संतोषो मे महाभोग्यं महादानं वराटकम्। मातृवत्परदाराश्च परद्रव्याणि लोष्ठवत्
समाधान हेच माझं मोठं सुख, मोठं दान, आणि माझं सुवर्ण आहे; दुसऱ्यांच्या पत्नी मला आईसारख्या वाटतात, आणि दुसऱ्याचं धन मातीसारखं आहे.
परदारा भुजंगाभाः सर्वयज्ञ इदं मम। तस्मादेनं न गृह्णामि सत्यं सत्यं गुणाकर
दुसऱ्यांच्या स्त्रिया मला सापासारख्या वाटतात; हेच माझं सर्व यज्ञ आहे. म्हणून मी तिला कधीच स्वीकारत नाही — खरंच, खरंच, गुणांचा सागर.
प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरं। इत्युक्ते तु नरश्रेष्ठ पुष्पवर्षं पपात ह
चिखल धुवण्यापेक्षा त्याला दूर राहणं जास्त चांगलं. असं म्हटल्यावर, नरश्रेष्ठा, फुलांचा वर्षाव झाला.
मूर्ध्रिदेशे तनौ तस्य सर्वदेवेरितं द्विज। देवदुंदुभयो नेदुर्नृत्यंत्यप्सरसां गणाः
त्याच्या डोक्यावर आणि अंगावर सर्व देवांनी फुलं उधळली, द्विजा; देवांचे डोल वाजले आणि अप्सरांचा समूह नृत्य करू लागला.
जगुर्गंधर्वपतयो विमानं चापतद्दिवः। ऊचुर्देवगणास्तत्र विमानमिदमारुह
गंधर्वांचे प्रमुख गाऊ लागले, आकाशातून एक विमान खाली आलं; तिथल्या देवांनी सांगितलं — 'या विमानात चढा.'
सत्यलोकं समासाद्य भुंक्ष्व भोग्यं महेंद्रवत्। संख्या तेनापि वर्तेत भोग्यकालस्य धार्मिक
'सत्यलोकात पोहोचून, इंद्रासारखी सुखं उपभोग; आणि त्या प्रमाणातच तुझ्या उपभोगाचा काळ मोजला जाईल, धर्मात्म्या.'
इत्युक्तेषु च देवेषु शूद्रो वचनमब्रवीत्। कथं निर्ग्रंथकस्यास्य ज्ञानं चेष्टास्य भाषणम्
देवांनी असं म्हटल्यावर, शूद्र म्हणाला — 'या सर्वस्वहीन माणसाला हे ज्ञान, वर्तन आणि बोलणं कसं मिळालं?'
किं वा हरिहरौ ब्रह्मा किं वा शक्रो बृहस्पतिः। किं वा मच्छलनादेव साक्षाद्धर्म इहागतः
'हा हरि आहे का, की हर, की ब्रह्मा? की हा शक्र किंवा बृहस्पती आहे? की मला फसवून स्वतः धर्मच इथे आला आहे?'
इत्युक्ते क्षपणश्चासौ स्मितो वचनमब्रवीत्। विज्ञातुं चैव वो धर्ममहं विष्णुरिहागतः
असं विचारल्यावर, तो क्षपणक हसत म्हणाला — 'तुमचं धर्मपरीक्षण करण्यासाठी मी, विष्णू, इथे आलो आहे.'
विमानेन दिवं गच्छ सकुटुंबो महामुने। मत्प्रसादाच्च युष्माकं सदैव नवयौवनम्
महामुने, माझ्या कृपेने तू आणि तुझा सर्व कुटुंबीय दिव्य विमानात बसून स्वर्गात जा. आणि माझ्या आशीर्वादामुळे, तुम्हा सर्वांना नेहमीच तरुणपण लाभेल.
भविष्यति महाप्राज्ञ भाग्यानंत्यं प्रलप्स्यथ। दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यवस्त्रोपशोभिताः
हे अत्यंत बुद्धिमान, तुला अनंत भाग्य मिळेल आणि तुम्ही सर्व दिव्य दागिने घालून, दिव्य वस्त्रांनी शोभून राहाल.
गतास्ते सहसा नाकं सर्वैर्बंधुजनैर्वृताः। एवं द्विजवरश्रेष्ठ लोभत्यागाद्ययुर्दिवम्
ते सर्व आप्तेष्टांसह लगेचच स्वर्गात पोहोचले. द्विजश्रेष्ठा, लोभाचा त्याग करणारे असेच स्वर्गाला जातात.
तुलाधारस्तथाधीमान्सत्यधर्म प्रतिष्ठितः। ये न जानाति तद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्
तुलाधार हा सत्य आणि धर्म यावर ठाम राहणारा आणि अत्यंत बुद्धिमान होता. त्याचे आचरण दूरदेशातील लोकांना माहीत नव्हते.
तुलाधारसमो नास्ति सुरलोके प्रतिष्ठितः। तस्मात्त्वमपि भूदेव समं गत्वा दिवं व्रज
देवतांच्या लोकात तुलाधारासारखा दुसरा कोणी नाही. म्हणून, भूदेव, तूही त्याच्यासोबत स्वर्गात जा.
य इदं शृणुयान्मर्त्यः सर्वधर्मप्रतिष्ठितः। जन्मजन्मार्जितं पापं तत्क्षणात्तस्य नश्यति
जो मनुष्य सर्व धर्मात स्थिर राहून हे ऐकतो, त्याचे अनेक जन्मांचे पाप त्या क्षणी नष्ट होते.
सकृत्पठनमात्रेण सर्वयज्ञफलं लभेत्। लोकानां पुरतो विप्र देवानामर्च्यतां व्रजेत्
हे एकदाच जरी वाचले तरी सर्व यज्ञांचे फळ मिळते. आणि, ब्राह्मण, सर्व लोकांसमोर देवतांसारखा मान मिळतो.
श्रीभगवानुवाच। अद्रोहकस्य चाख्यातो महिमा लोकदुःसहः। एकतल्पगतां वामां क्षांत्वा सर्वजितोऽभवत्
श्रीभगवान म्हणाले: जो कुणी कुणाचा द्वेष करत नाही, त्याची महती जगालाही सहन होत नाही. दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे वासना न ठेवून त्याने सर्वांवर विजय मिळवला.
ज्ञानिनामपिदुःसाध्यं मुनीनां ब्रह्मचारिणां। सुरासुरमनुष्याणां विषमं तत्समं गतः
ज्ञानी, मुनी, ब्रह्मचारी, देव, असुर आणि माणसे यांनाही हे साध्य करणे कठीण आहे; पण त्याने ते कठीण साध्य केले.
स्वभावाद्विषमं कामं जेतुं कः पुरुषः क्षमः। अद्रोहकमृते विप्र स एव भवजित्पुमान्
स्वभावतः कामावर विजय मिळवणे कोणाला शक्य आहे, ब्राह्मण? फक्त जो कुणाचा द्वेष करत नाही, तोच खरा विजयी आहे.
अहल्याहरणादेव सुरेशस्य भगांकता। पुनर्देव्याः प्रसादाच्च सहस्राक्षेति विश्रुतः
अहल्येचे हरण केल्यामुळे देवराज इंद्राला कलंक लागला; पण देवीच्या कृपेने तो पुन्हा 'सहस्राक्ष' म्हणून प्रसिद्ध झाला.
विदितं सर्वलोके च त्रैलोक्ये सचराचरे। द्विज उवाच- कथं च देवदेवस्य अहल्याहरणं प्रभो
हे सर्व त्रैलोक्यात, चराचरात प्रसिद्ध आहे. द्विज म्हणाला: प्रभो, देवाधिदेवाने अहल्येचे हरण कसे केले, ते मला सांग.
भगांकत्वं च संप्राप सहस्राक्षः सुराधिपः। न गां कोपि भगांकत्वं संप्राप्तस्सुरराट्कथम्
सहस्राक्ष देवराजाला कलंक कसा लागला? दुसऱ्या कोणत्याही देवाला असा कलंक कधीच लागलेला नाही; मग इंद्राला तो कसा मिळाला?
दुःश्रुतं सुरवैकल्यं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः। श्रीभगवानुवाच- पुरा स्वांतोद्भवां कन्यां लोकेशश्च महामनाः
देवतांमध्ये घडलेली ही दुःखद घटना मी खरीखुरी ऐकू इच्छितो. श्रीभगवान म्हणाले: पूर्वी लोकपालांनी आपल्या स्वतःच्या कन्येला गौतमाला आनंदाने दिले.
गौतमाय ददौ धाता लोकपालाग्रतो मुदा। ततस्तु लोकपालानां मन्मथाविष्टचेतसाम्
गौतमाला, लोकपालांच्या उपस्थितीत, धात्याने आनंदाने कन्या दिली. त्यानंतर, लोकपालांच्या मनात कामाने भरलेले होते.
शचीपतेस्तु संमोहो हृदि शल्य इव स्थितः। लोकपालानतिक्रम्य सुवेषा वरवर्णिनी
शचीपतीच्या हृदयात जणू काही काटा रुतल्यासारखा मोह होता. इतर लोकपालांपेक्षा सुंदर आणि सजलेली ती कन्या ब्राह्मणाला रत्नासारखी दिली गेली; किंवा मी काय करणार? असे विचार करत, तिच्या तारुण्यात—