सर्वशत्रुगणं जित्वा लोको धर्मेण पालितः। अकरोच्च मखं शुद्धं राजसूयं सुदुर्लभम्
सर्व शत्रूंना जिंकून त्याने धर्माने पृथ्वीचं राज्य केलं आणि शुद्ध व अत्यंत कठीण राजसूय यज्ञ केला.
चतुरशीतिसहस्राणि ब्राह्मणानां च नित्यशः। भोजयेद्रुक्मपात्रेषु राजोपकरणेषु च
तो नेहमी चौर्याऐंशी हजार ब्राह्मणांना सोन्याच्या भांड्यात आणि राजवटीच्या वस्तूंमध्ये भोजन घालत असे.
भोजयित्वोपकरणांस्तेभ्यो दत्वा विसर्जयेत्। यदभीष्टं द्विजातीनामतोन्यद्दापयेद्धनम्
त्यांना भोजन घालून आणि भांडी देऊन त्यांना निरोप देई; आणि द्विजांना जे हवं असेल ते धनही देई.
अदरिद्रं ततो ज्ञात्वा द्विजव्यूहं परित्यजेत्। तथैव स्नातकानां तु सहस्राणि तु षोडश। नित्यं संभोजयेद्राजा सत्येनैव विमत्सरः
नंतर, ब्राह्मणांचा समुदाय गरीब राहिला नाही हे पाहून त्यांना सोडून देई; तसेच सोळा हजार स्नातकांनाही तो राजा नेहमी सत्याने व मत्सराशिवाय भोजन घालत असे.
अतिष्ठंत गृहे पूर्वं चिरं तस्य जिगीषया। जितं तेन जगत्सर्वं प्राणानुग्रहकारणात्
पूर्वी ते त्याच्या घरी जिंकण्याच्या इच्छेने खूप दिवस राहिले; पण त्याने प्राण्यांवर केलेल्या कृपेने त्याने सगळं जग जिंकलं.
सत्येन चासुरो राजा बलिरिंद्रो भविष्यति। पातालस्थस्य तस्यैव भूयस्तिष्ठामि वेश्मनि
सत्यामुळे असुरराज बळी इंद्र होईल; तो पाताळात असतानाही मी त्याच्या घरी राहतो.
निरंतरं च तिष्ठामि स्वांते पुण्यैककर्मणः। यद्वा पुरा मया बद्धो दैत्ययोनेर्विमोक्षणात्
ज्याचं एकमेव कर्म पुण्याचं आहे, त्याच्या हृदयात मी नेहमी राहतो; किंवा पूर्वी मी त्याला बांधलं होतं, पण नंतर दैत्यजन्मातून मुक्त केलं.
तलं चैवामरत्वं हि शक्रत्वं प्रददाम्यहम्। हरिश्चंद्रो नृपस्सत्यात्सवाहनपरिच्छदः
मी पाताळ, अमरत्व आणि इंद्रपद देतो; हरिश्चंद्र राजाने सत्यामुळे सर्व वाहनांसह आणि सेवकांसह सत्यलोक मिळवला.
स्वशरीरेण शुद्धेन सत्यलोके प्रतिष्ठितः। राजानो बहवश्चान्ये ये च सिद्धा महर्षयः
त्याने आपल्या शुद्ध देहाने सत्यलोकात स्थान मिळवलं; तसेच अनेक राजे आणि सिद्ध महर्षीही तिथे पोहोचले.
ज्ञानिनो यतयश्चैव सर्वे सत्येऽच्युताऽभवन्। तस्मात्सत्यरतो लोके संसारोद्धरणक्षमः
सर्व ज्ञानी आणि संयमी लोक सत्यामुळे अचल झाले; म्हणून जो या जगात सत्यावर प्रेम करतो, तो संसारातून मुक्त होण्यास समर्थ होतो.
तुलाधारो महात्मा वै सत्यवाक्ये प्रतिष्ठितः। लोके तत्सदृशो नास्ति सत्यवाक्यस्य कारणात्
तुलाधार हा खरा महात्मा, नेहमी सत्य बोलण्यात ठाम राहिला. त्याच्या सत्यप्रियतेमुळे जगात त्याच्यासारखा दुसरा कोणी नाही.
अश्वमेधसहस्रेण सत्यं तु तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
सत्य आणि हजार अश्वमेध यज्ञ यांची जर तुला केली, तर सत्यच जास्त श्रेष्ठ ठरेल; हजार अश्वमेधांपेक्षा सत्य मोठं आहे.
सर्वं सत्याद्भवेत्साध्यं सत्यो हि दुरतिक्रमः। सत्यवाक्येन सा धेनुर्बहुला स्वर्गगामिनी
सर्व काही सत्यामुळे साध्य होतं, कारण सत्य कधीच मोडता येत नाही; सत्य बोलल्यामुळे बहुला नावाची गाय स्वर्गाला गेली.
सर्वं राष्ट्रं समाधाय पुनरावृत्तिदुर्लभा। तथायं सर्वदा साक्षी मृषा नास्ति कदाचन
संपूर्ण राज्य नीट ठरवल्यावर पुन्हा परत येणं कठीण असतं; म्हणून तो नेहमी साक्षी राहतो आणि कधीच खोटं बोलत नाही.
बह्वर्घमल्पमर्घं च क्रयविक्रयणे सुधीः। सत्यवाक्यं प्रशस्तं च विशेषात्साक्षिणो भवेत्
खरेदी-विक्रीमध्ये किंमत मोठी असो वा लहान, शहाण्या माणसांनी विशेषतः सत्य बोलणाऱ्यांनाच साक्षी ठेवावं.
साक्षिणः सत्यमुक्त्वा च अक्षयं स्वर्गमाययुः। वावदूकः सभां प्राप्य सत्यं वदति वाक्पतिः
जे साक्षीदार सत्य बोलतात, ते कधीही संपत नाही असं स्वर्ग मिळवतात; आणि वाक्चातुर्य असलेला सभेत गेल्यावर सत्यच बोलतो.
स याति ब्रह्मणो गेहं यज्ञैरन्यैश्च दुर्लभम्। सभायां यो वदेत्सत्यमश्वमेधफलं लभेत्
जो सभेत सत्य बोलतो, तो अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळवतो आणि ब्रह्मदेवाचं घर गाठतो, जे इतर यज्ञांनीही कठीण आहे.
लोभाद्द्वेषान्मृषोक्त्वा च रौरवं नरकं व्रजेत्। सर्वसाक्षी तुलाधारो जनानां शूर एव च
लोभ किंवा द्वेषामुळे खोटं बोलल्यास रौरव नरकात जावं लागतं; तुलाधार सर्वांचा साक्षी आहे आणि लोकांमध्ये खरा शूर आहे.
विशेषाल्लोभसंत्यागान्नाके निर्जरतां व्रजेत्। कश्चिच्छूद्रो महाभागो न लोभे वर्तते क्वचित्
विशेषतः लोभ सोडल्यामुळे माणूस स्वर्गात अमरतेचं स्थान मिळवतो; एक असा भाग्यवान शूद्र आहे की तो कधीच लोभी राहत नाही.
वृत्तिश्शाकेन दुःखेन तथा शिलोंछतो भृशम्। जर्जरं वस्त्रयुग्मं च करौ पात्रे च सर्वदा
तो पानं गोळा करून आणि शिळोप्याने कणसांवर जगतो; त्याचं कपड्यांचं जोडं फाटलेलं असतं आणि त्याचे हातच त्याचं भांडे असतात.
सदापि लाभविरहो न परस्वं गृहीतवान्। तस्य जिज्ञासयैवाहं गृहीत्वा वस्त्रयुग्मकम्
नेहमीच काही मिळालं नाही तरी त्याने कधीच दुसऱ्याचं घेतलं नाही; त्याच्याबद्दल जाणून घ्यावं म्हणून मी त्याचं कपड्यांचं जोडं उचललं.
अवकोटे नदीतीरे स्थितस्संस्थाप्य सादरम्। स दृष्ट्वा वस्त्रयुग्मं तन्न लोभे कुरते मनः
नदीच्या काठी एकांत ठिकाणी मी ते कपडे आदराने ठेवले; ते कपडे पाहूनही त्याच्या मनात लोभ आला नाही.
इतरस्य परिज्ञाय तत्क्षांत्या स्वगृहं ययौ। ततो विचिंतयित्वा तु हृदा स्वल्पमिति द्विज
ते दुसऱ्याचे आहेत हे ओळखून तो संयमाने घरी गेला; आणि मनात विचार केला की हे काही मोठं नाही, हे द्विजा.
उदुंबरं हेमगर्भं मया तत्रैव पातितम्। किंकरे च नदीतीरे विकोणे जनवर्जिते
मग मी तिथेच नदीच्या काठावर, एकांत आणि ओसाड जागी, सोन्याने भरलेलं उंबर ठेवलं.
तस्य यातस्य देशे तु दृष्टं तेन तदद्भुतम्। अलं विधानमेतत्तु कृत्रिमं चोपलक्ष्यते
तो त्या जागी गेला तेव्हा त्याला ते अद्भुत वस्तू दिसली; हे सर्व कृत्रिम आहे हे त्याला स्पष्ट कळलं.
ग्रहणे वाधुना चास्य अलोभं नष्टमेव मे। अस्यैव रक्षणे कष्टमहंकारपदं त्विदम्
ते घेतल्यावर त्याचा अलोभपणा माझ्या दृष्टीने संपला; आणि हे जपताना अहंकाराचं ओझं वाढतं.
यतो लोभस्ततो लाभो लाभाल्लोभः प्रवर्तते। लोभग्रस्तस्य पुंसश्च शाश्वतो निरयो भवेत्
जिथे लोभ आहे तिथे लाभ असतो आणि लाभातून पुन्हा लोभ वाढतो; जो लोभाने ग्रासला गेला त्याला कायमचं नरक मिळतं.
यदि नो विगुणं वित्तं यदा वेश्मनि तिष्ठति। तदा मे दारपुत्राणामुन्मादो ह्युपपद्यते
जर माझ्या घरी सद्गुण नसलेलं धन राहिलं, तर माझ्या बायको-मुलांना वेड लागेल.
उन्मादात्कामसंजात विकारान्मतिविभ्रमः। भ्रमान्मोहोप्यहंकारः क्रोधलोभावतः परं
वेडेपणातून इच्छा निर्माण होते, इच्छेमुळे मनाचा बदल होतो, त्या बदलामुळे गोंधळ येतो; गोंधळातून मोह निर्माण होतो, मोहातून अहंकार येतो, आणि अहंकारामुळे राग व लोभ वाढतात.
एषां प्रचुरभावाच्च तपः क्षयं गमिष्यति। क्षीणे तपसि वर्तंते पंकाश्चित्तप्रमोहकाः
या सगळ्यांचा प्रभाव वाढला की, तपश्चर्या कमी होते; आणि तप कमी झाले की, मनाचा गोंधळ वाढतो.