अकर्तव्यं शतं कृत्वा पितृश्राद्धं करोति यः। सर्वपापक्षयस्तस्य स्वर्गं याति च मानवः
कोणी शंभर चुकीची कृत्ये केली असली, तरी पितृश्राद्ध केल्याने त्याचे सर्व पाप नष्ट होते आणि तो मनुष्य स्वर्गाला जातो.
सर्वाभावे पितृतिथौ गोभ्यो घासं ददाति यः। फलं च पिंडदानस्य संप्राप्नोत्यधिकं नरः
सर्व काही नसतानाही, पितृतिथीच्या दिवशी जर कोणी गायींना गवत दिले, तर त्याला पिंडदानाच्या फळापेक्षा जास्त फळ मिळते.
पुरा वैराटविषये रुरोदातीव दीनकः। पितृतिथौ स्वयं प्राप्ते सर्वाभावाच्च रोदिति
पूर्वी वैराट देशात एक अतिशय गरीब मनुष्य होता, तो फार रडत होता. पितृतिथी आल्यावर, काहीच नसल्यामुळे तो पुन्हा रडू लागला.
रुदित्वा सुचिरं सोपि पप्रच्छ कोविदं द्विजं। ब्रह्मन्पितृतिथावद्य किंस्वित्कृत्वा हितं भवेत्
खूप वेळ रडून झाल्यावर त्याने एका विद्वान ब्राह्मणाला विचारले, 'ब्राह्मण, आता पितृतिथी आली आहे, मी काय करावे म्हणजे पितरांना लाभ होईल?'
वराटकश्च मे नास्ति धनं ब्रह्मविदांवर। उपदेशं च मे देहि येन धर्मे स्थितो ह्यहम्
माझ्याकडे एकही नाणं नाही, हे ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या! कृपया मला असा उपदेश कर की ज्यामुळे मी धर्मात स्थिर राहू शकेन.
द्विज उवाच-। गच्छ शीघ्रं वने तात मुहूर्ते कुतपेऽधुना। घासं पितरमुद्दिश्य गवे देहीति सत्वरम्
द्विज म्हणाले — बाळा, लगेच जंगलात जा, सध्या श्राद्धाचा काळ चालू आहे. तुझ्या वडिलांच्या नावाने गायीला गवत दे, आणि तेही लवकर कर.
ततस्तस्योपदेशेन गृहीत्वा घासपूलकम्। गवे दत्वा यथाहृष्टः पुष्ट्यर्थं पितुरेव च
त्याच्या सांगण्याप्रमाणे, त्याने गवताचा पुडा घेतला आणि वडिलांच्या पोषणासाठी आनंदाने गायीला दिला.
एतत्पुण्यप्रसादेन गतोसौ सुरमंदिरम्। स्वर्गं च सुचिरं भुक्त्वा उत्पन्नो धनिनां कुले
या पुण्यामुळे तो देवांच्या लोकात गेला; तिथे खूप काळ स्वर्गसुख भोगून, नंतर तो श्रीमंतांच्या घरात जन्माला आला.
धनवान्स पुरा पुण्यात्पितृयज्ञस्य कारणात्। स ददाति पितुः पिंडं सर्वस्वेन धनेन च
पूर्वजांच्या श्राद्धामुळे मिळालेल्या पुण्याने तो धनवान झाला; त्याने वडिलांना पिंड आणि आपलं सर्व धन अर्पण केलं.
तत्रैकजन्मनोभ्यासाद्गतोसौ विष्णुमंदिरम्। भुक्त्वानन्तसुखं तत्र सार्वभौमोभवन्नृपः
त्या एका जन्मातील सातत्यामुळे तो विष्णूच्या लोकात गेला; तिथे अनंत सुख भोगून, पुढे तो सर्व भूमीचा राजा झाला.
पितृयज्ञात्परो यस्माद्धर्मो नास्ति कथंचन। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शक्त्या कुर्यादमत्सरः
पूर्वजांच्या श्राद्धाहून मोठा धर्म नाही; म्हणून सर्व शक्तीनं, द्वेष न ठेवता, प्रयत्नपूर्वक ते करावं.
यः पठेद्धर्मसंतानं जनानामग्रतो नरः। विष्णुपद्या जले स्नानं प्रति लोके च लभ्यते
जो कोणी लोकांसमोर धर्माची परंपरा वाचतो, त्याला या जगात विष्णूतीर्थात स्नान केल्याचं फळ मिळतं.
जन्मजन्मकृतो येन महापातकसंचयः। तत्सर्वं प्रलयं याति सकृदुच्चरिते श्रुते
अनेक जन्मांत साठवलेले मोठमोठे पापांचे ढीगसुद्धा, हे एकदा उच्चारल्यावर आणि ऐकल्यावर, पूर्णपणे नष्ट होतात.
नरोत्तम उवाच- त्रिदशानां च देवानामन्येषां जगदीश्वरः। प्रभुः कर्ता च हर्त्ता च गोप्ता भर्त्ता पिता प्रसूः
नरश्रेष्ठ म्हणाले — देवतांमध्ये आणि इतर सर्व देवांमध्ये, तोच या जगाचा स्वामी, कर्ता, संहारक, रक्षक, पालनकर्ता, पिता आणि मूळ आहे.
अस्माकं वाक्श्रमो विष्णोः कथनेनैव युज्यते। किंतु कौतूहलं मेऽस्ति पिपासा वा क्षुधापि वा
विष्णूचं वर्णन करताना आपली वाणी थकते; तरीही मला कुतूहल आहे, कदाचित तहान किंवा भूकही असेल.
कृतं पृच्छति येनैव वक्तव्यं तत्प्रियेण हि। अतीतं चैव जानाति कथं नाथ पतिव्रता
जे विचारलं जातं ते प्रिय व्यक्तीनं सांगावं; पण, हे नाथा, पतिव्रता स्त्रीला भूतकाळ कसा कळतो?
किं वा तस्यां प्रभावं च वक्तुमर्हस्यशेषतः। भगवानुवाच- कथितं मे पुरा वत्स पुनः कौतूहलं द्विज
किंवा तिच्या सामर्थ्याबद्दल सर्व काही सांगावं. भगवंत म्हणाले — हे बाळा, मी हे पूर्वी सांगितलं आहे, पण तुला पुन्हा कुतूहल वाटतं.
कथयिष्यामि तत्सर्वं यत्ते मनसि वर्तते। पतिव्रता पतिप्राणा सदा पत्युर्हिते रता
तुझ्या मनात जे आहे ते सर्व मी सांगतो. पतिव्रता स्त्री पतीच्या प्राणांमध्ये गुंतलेली असते आणि नेहमी पतीच्या हितात रमलेली असते.
देवानामपि साऽऽराध्या मुनीनां ब्रह्मवादिनां। धवस्यैकस्य या नारी लोके पूज्यतमा स्मृता
ती देव, ऋषी आणि ब्रह्मवेत्त्यांनाही वंदनीय आहे; एकाच पतीला समर्पित असलेली स्त्री जगात सर्वांत पूज्य मानली जाते.
तस्या संमानने गुर्वी निभृता न भविष्यति। मध्यदेशे पुरा तात नगरी चातिशोभना
तिचा सन्मान करताना कधीच अति होत नाही; पूर्वी मध्यदेशात एक अतिशय सुंदर नगरी होती.
तस्यां च ब्रह्मजातीया सेव्या नाम्नी पतिव्रता। तस्या धवोऽभवत्कुष्ठी पूर्वकर्मविरोधतः
त्या नगरीत ब्राह्मण जातीतील सेव्या नावाची पतिव्रता स्त्री होती; तिचा नवरा पूर्वजन्मीच्या कर्मामुळे कुष्ठरोगी झाला.
गलद्व्रणास्य पत्युश्च नित्यं चर्यापरायणा। यद्यन्मनोरथं तस्य शक्त्या सा कुरुते भृशम्
पतीच्या तोंडातून नेहमी जखमा वाहायच्या, तरीही ती नेहमी त्याच्या सेवेत मग्न होती; त्याच्या मनात जे काही इच्छा असेल, ती शक्य तितक्या पूर्ण करायची.
अर्चयेद्देववन्नित्यं स्नेहं कुर्यादमत्सरा। कदाचित्पथि गच्छंतीं वेश्यां परमसुंदरीम्
तो दररोज देवांची भक्ती करायचा, प्रेमाने आणि द्वेष न ठेवता वागत असे. एकदा रस्त्याने जात असताना त्याला एक अतिशय सुंदर वेश्या दिसली.
दृष्ट्वाऽतीवाभवन्मोहान्मन्मथाविष्टचेतनः। निश्श्वस्य सुतरां दीर्घं ततस्तु विमनाऽभवत्
तीला पाहताच त्याचे मन पूर्णपणे मोहात पडले, वासनेने त्याचे चित्त भरकटले. त्याने खोल श्वास घेतला आणि मग तो खिन्न झाला.
श्रुत्वा गृहाद्विनिःसृत्य साध्वी पप्रच्छ तं पतिं। उन्मनास्त्वं कथं नाथ निःश्वासस्ते कथं विभो
हे ऐकून त्याची पतिव्रता पत्नी घरातून बाहेर आली आणि तिने पतीला विचारले, "नाथा, तू इतका अस्वस्थ का आहेस? इतके खोल श्वास का घेतोस?"
ब्रूहि मे यच्च कर्तव्यमकर्तव्यं च यत्प्रियम्। दयितं ते करिष्यामि त्वमेको मे गुरुः प्रियः
"माझ्याशी सांग, काय करावे आणि काय करू नये, तुला काय प्रिय आहे. तुझे आवडते मी नक्की करीन, कारण तूच माझा गुरू आणि प्रिय आहेस."
अभीष्टं वद मे नाथ यथाशक्ति करोम्यहम्। इत्युक्ते तामुवाचेदं वृथा किं भाषसे प्रिये
"नाथा, तुझे मनाप्रमाणे सांग, मी शक्य तितके ते पूर्ण करीन." असे तिने म्हटल्यावर तो म्हणाला, "प्रिये, व्यर्थ बोलून काय उपयोग?"
न शक्ता त्वं न चैवाहं मोघं वक्तुं न युज्यते। प्रष्टुं नाधिकरोषीति यथा दीर्घतरोः फलम्
"तूही शक्य नाहीस आणि मीही नाही. उगाच बोलणे योग्य नाही. तुला विचारण्याचा अधिकार नाही, जसे जमिनीवर उभा असलेला माणूस उंच झाडाचे फळ मिळवू शकत नाही."
भूमौ स्थित्वा तु खर्वात्मा समुद्धर्तुं प्रवांछति। तथा मे रमणी लोभान्मोहाद्यदभिवांछितम्
"जमिनीवर उभा राहून, ठेंगण्या माणसाला उंच झाडाचे फळ तोडायचे वाटते, तसंच मला मोह आणि लोभामुळे अशक्य गोष्ट हवी आहे."
दंपत्योरपि दुःसाध्यमपयानं वदाम्यहम्। पतिव्रतोवाच- ज्ञात्वा तु त्वन्मनोवृत्तं शक्ताहं कार्यसाधने
"पती-पत्नींसाठीही कठीण अशी गोष्ट मी सांगतो — म्हणजे दूर जाणे." पतिव्रता म्हणाली, "तुझे मन काय आहे ते मला कळले, मी ते काम पूर्ण करू शकते."