त्रीणि चात्र प्रशंसंति सत्यमक्रोधमत्वराम्। सायं संध्यां परान्नं च पुनर्भोजनमैथुनम्
इथे तीन गोष्टींची स्तुती केली आहे – सत्य बोलणे, राग न करणे आणि घाई न करणे. संध्याकाळची वेळ, दुसऱ्याचे अन्न, पुन्हा जेवणे आणि मैथुन यांचा त्याग करावा.
दानं प्रतिग्रहं चैव श्राद्धं कृत्वा विवर्जयेत्। अकर्तव्यशतं कृत्वा श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः
दान देणे, दान घेणे आणि चुकीच्या वेळी श्राद्ध करणे टाळावे. पण शंभर चुकीच्या गोष्टी केल्या असल्या तरी, शहाणा माणूस श्राद्ध करू शकतो.
तच्च कर्तव्यतामेति स्वयमुक्तं विरिंचिना। शृणु पुत्र पुरावृत्तं बहूनां च वदाम्यहम्
हे कर्तव्यच ठरते, असे स्वतः ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे. मुला, ऐक, मी तुला पूर्वी घडलेल्या आणि अनेक गोष्टी सांगतो.
गुरोर्गोहननं कृत्वा ददुः श्राद्धं ययुर्दिवम्। तेषां च कीर्त्तनादेव श्राद्धं भवति चाक्षयम्
गुरूच्या आवडत्या गायीला मारून त्यांनी श्राद्ध केले आणि स्वर्गाला गेले. त्यांच्या या गोष्टीचे सांगितल्यानेही श्राद्धाचे पुण्य कधीच संपत नाही.
वसिष्ठस्य मुनेः शिष्या ब्राह्मणास्सप्त सुव्रताः। पितृश्राद्धे समायाते होमधेनुं गुरोः प्रियाम्
वसिष्ठ ऋषींचे सात सदाचारी ब्राह्मण शिष्य, जेव्हा पितृकार्याचा काळ आला, तेव्हा त्यांनी गुरूंच्या आवडत्या यज्ञासाठीच्या गायीची इच्छा केली.
प्रार्थयित्वा गृहं नीत्वा सप्तभिर्भ्रातृभिर्मुदा। गव्यार्थं पितृयज्ञे तां धेनुं हत्वा विमृश्य च
मागणी करून आणि आनंदाने ती गाय घरी नेली, सातही भावंडांनी मिळून पितृयज्ञासाठी तिचा वध केला आणि विचारपूर्वक हे कृत्य केले.
ददुर्मांसं च विप्रे च शेषं विप्रांस्त्वभोजयन्। समाप्य पितृकर्माणि वत्सं संगृह्यते द्विजाः
त्यांनी ब्राह्मणाला मांस दिले आणि उरलेले इतर ब्राह्मणांना खाऊ घातले. पितृकार्य पूर्ण करून वासरू त्यांनी परत घेतले, हे द्विजांनो.
गुरौ समर्पयामासुर्धेनुर्व्याघ्रेण भक्षिता। ततस्तपोर्बलादेव ज्ञात्वा तेषां च कारणम्
गाय वाघाने खाल्ली होती, ती त्यांनी गुरूंना परत दिली. तपाच्या सामर्थ्याने गुरूंनी त्यांच्या कृत्याचे कारण ओळखले.
स शशाप ततः शिष्यांश्चाडालाश्च भविष्यथ। वेपमानास्ततो विप्राः कृतांजलिपुटाः स्थिताः
मग गुरूंनी शिष्यांना शाप दिला, 'तुम्ही आता चांडाळ व्हाल.' ब्राह्मण घाबरून, हात जोडून उभे राहिले.
धेनोर्मांसंप्रदातारः पितृकृत्ये सदानघ। अकर्तव्यसहस्राणि महांति पातकानि च
जो कोणी पितृकार्याच्या वेळी गायीचे मांस देतो, तो हजारो चुकीच्या गोष्टी आणि मोठे पाप करतो, हे निष्पापा.
कुर्वंतः पितृकार्येषु पापात्पूता दिवं गताः। श्रुतं बहुविधं नाथ मुखात्ते च पुरातनम्
तरीही, पितृकार्य करताना त्यांनी पापातून मुक्ती मिळवली आणि स्वर्गाला गेले. प्रभो, तुझ्या तोंडून अनेक प्राचीन गोष्टी ऐकल्या आहेत.
क्षंतुमर्हसि धर्मज्ञ शापस्यांतो विधीयताम्। वसिष्ठ उवाच-। शापो वोथ यथा पाप्मा न तु धर्मविचारणात्
धर्म जाणणाऱ्या, तू आता क्षमा कर आणि शापाला मर्यादा घाल. वसिष्ठ म्हणाले – शाप जसा आहे तसाच राहील, तो धर्मविचारातून आलेला नाही.
चांडालादौ समुत्पन्नाः पुरावृत्तं स्मरिष्यथ। न च वो ज्ञानलोपश्च स्मृतिशास्त्रमनष्टकम्
तुम्ही चांडाळ आणि इतर जातींत जन्म घ्याल, पण पूर्वजन्माच्या गोष्टी लक्षात राहतील. तुमचे ज्ञान आणि शास्त्रस्मृती कधीच हरवणार नाहीत.
पापयोनिं समुत्तीर्य पश्चान्मोक्षं गमिष्यथ। ततः प्राणान्परित्यज्य गुरुशापात्तु ते द्विजाः
पापी जन्म पार करून नंतर तुम्ही मुक्ती मिळवाल. मग गुरूंच्या शापामुळे त्या द्विजांनी प्राण सोडले आणि पुन्हा जन्म घेतला.
जाताश्चांडालयोनौ तु सर्वे ज्ञानसमन्विताः। स्तन्यं तैस्तु न पीतं वै स्मरद्भिः पूर्वजन्म तत्
ते सर्व चांडाळ जातीमध्ये जन्मले, पण ज्ञानाने युक्त होते. पूर्वजन्म आठवत असल्याने त्यांनी आईचे दूध प्यायले नाही.
मृता जाता मृगाः सर्वे चक्रवाकाः पुनर्वने। हंसास्तु मानसे तीर्थे शुक्ला जाताः पुनर्द्विजाः
मृत्यूनंतर ते सर्व हरणे झाले, पुन्हा जंगलात चक्रवाक पक्षी झाले. मानस सरोवरात पांढरे हंस झाले आणि पुन्हा द्विज म्हणून जन्मले.
मुमूर्षवो महाभागा मृतास्ते खेदकारणात्। तस्मिन्काले महाराजो धर्मकेतुरिति स्मृतः
त्या थोर पुण्यवान लोकांनी मृत्यूची इच्छा धरली आणि दुःखामुळे ते मरण पावले. त्या काळी धर्मकेतु नावाचा एक मोठा राजा प्रसिद्ध होता.
ययौ स्नातुं ततस्तीर्थं सदारः सपरिच्छदः। ततो हंसास्त्रयो मोहाद्राज्यं भोग्यं तु योषितः
मग तो राजा आपल्या पत्नी आणि सेवकांसह त्या पवित्र स्थळी स्नानासाठी गेला. तिथे मोहामुळे तीन हंस स्त्रियांच्या रूपात राज्यातील सुख उपभोगू लागल्या.
भक्ष्याणि चिंतयंतश्च लोकांतरमयुस्तदा। ज्ञात्वा वेदं च वेदांगं मोक्षं यास्यामहे वयम्
भोजनाची चिंता करत ते त्या वेळी दुसऱ्या लोकात गेले. वेद आणि वेदांग समजून त्यांनी म्हटले, 'आता आपण मोक्ष मिळवू.'
चिंतयंतो गता अन्ये ततो लोकांतरं प्रति। अथ त्रयो नृपा जाताश्चत्वारो विप्रसत्तमाः
अजून काही जण विचार करत असताना तेही दुसऱ्या लोकात गेले. त्यानंतर तिघे राजे झाले आणि चौघे श्रेष्ठ ब्राह्मण झाले.
कुरुक्षेत्रे ततो वेदान्वेदांगानि समंततः। तपोबलाद्विदंति स्म वार्तां चामुत्र चेह च
नंतर कुरुक्षेत्रात त्यांनी वेद आणि वेदांचे उपवेद पूर्णपणे जाणले. तपश्चर्येच्या बळावर त्यांनी या जगातील आणि परलोकातील घडामोडी समजून घेतल्या.
त्रयो राजकुले जाता राजानो मदमोहिताः। ज्ञानलोपात्परं लोकं न जानंति हिताहितम्
तीघे राजघराण्यात जन्मले आणि गर्व व मोहाने भारलेले राजे झाले. ज्ञानाचा अभाव असल्याने त्यांना परलोक किंवा हित-अहित काहीच कळत नव्हते.
ते च विप्राश्च संदेहादाहूय चेटकं स्वकम्। राज्ञो गच्छ स्वकार्पण्यात्पत्रं देहि च संभ्रमात्
ते ब्राह्मण शंका आल्याने आपल्या सेवकाला बोलावून म्हणाले, 'राजाकडे जा आणि आपल्या नम्रतेने हे पत्र त्याला लवकर दे.'
सप्त व्याधा दशार्णेषु मृगाः कालंजरे गिरौ। चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे
सात जण दशार्ण प्रदेशात शिकारी, काळिंजर पर्वतावर हरणे, शरद बेटावर चक्रवाक पक्षी आणि मानस सरोवरात हंस झाले.
तेपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः। प्रस्थिता दूतमध्वानं यूयं किमवसीदथ
तेही कुरुक्षेत्रात वेदपारंगत ब्राह्मण म्हणून जन्मले. दूत म्हणून प्रवासाला निघाले आणि विचारले, 'तुम्ही का उदास आहात?'
गृहीत्वा चेटको लेखं राज्ञस्तु समदर्शयत्। दृष्ट्वा लेखं तु राजानो राज्यं त्यक्त्वा ययुर्द्विजान्
सेवकाने पत्र घेऊन राजाला दाखवले. ते पत्र पाहून राजांनी आपापली राज्ये सोडली आणि ब्राह्मणांकडे गेले.
श्रुत्वा वाक्यं ततस्तेषां गतास्ते च तपोधनाः। अचिरेणैव कालेन मोक्षं याताश्च तैस्सह
ती वचने ऐकून ते तपस्वी निघून गेले. थोड्याच काळात, त्या सर्वांसह त्यांनी मोक्ष प्राप्त केला.
य इदं शृणुयाच्छ्राद्धे सप्तव्याधादिकं द्विज। अक्षयं चान्नपानं च पितॄणामुपतिष्ठति
जो कोणी श्राद्धाच्या वेळी या सात शिकाऱ्यांची आणि इतरांची कथा ऐकतो, त्याच्या पितरांना अन्न-पाण्याचा कधीही न संपणारा लाभ मिळतो.
द्विज उवाच-। वित्तहीनस्य विप्रस्य पितृकार्यं कथं भवेत्। तपस्विनो वनस्थस्य गृहस्थस्य च केशव
ब्राह्मण म्हणाला: 'ज्याच्याकडे धन नाही, असा ब्राह्मण, किंवा वनात राहणारा तपस्वी, किंवा गृहस्थ, हे केशव, ते पितृकार्य कसे करू शकतात?'
भगवानुवाच-। तृणकाष्ठार्जनं कृत्वा प्रार्थयित्वा वराटकम्। करोति पितृकार्याणि ततो लक्षगुणं भवेत् ३०० 1.50.
भगवान म्हणाले: 'गवत आणि लाकूड गोळा करून, आणि एखादा छोटा नाणे मागून, जर कोणी पितृकार्य केले, तर त्याला लक्षपट अधिक फळ मिळते.'