स चोवाच मुदा विप्रं दृष्ट्वा तं तां सतीं च सः। देशांतरे च यद्वृत्तं तया च कथितं किल
त्याने आनंदाने त्या सत्पत्नीला आणि ब्राह्मणाला पाहून बोलायला सुरुवात केली; आणि तिने त्या दूर देशात घडलेली सर्व हकीगत सांगितली.
कथं जानाति मद्वृत्तं चांडालोपि पतिव्रता। अतो मे विस्मयस्तात किमाश्चर्यं परं महत्
ही चांडाळ स्त्री, जरी पतीव्रता असली तरी, माझ्या वागण्याची माहिती तिला कशी झाली? म्हणूनच, बाबा, मला फारच आश्चर्य वाटतं—हे किती अद्भुत आहे!
हरिउवाच-। ज्ञायते कारणं तात सर्वेषां भूतभावनैः। अतिपुण्यात्सदाचाराद्यतस्त्वं विस्मयं गतः
हरी म्हणाले: मुला, सर्व गोष्टींचं कारण हे सृष्टीकर्त्यांना माहीत असतं; तुझ्या मोठ्या पुण्यामुळे आणि चांगल्या वागणुकीमुळेच तुला हे आश्चर्य वाटलं.
किमुक्तश्च तया त्वं च वद तत्सांप्रतं मुने। विप्र उवाच-। प्रष्टुं धर्मतुलाधारं सा च मां समुपादिशत्
पण तिने तुला काय सांगितलं, ते आता सांग, मुनी. ब्राह्मण म्हणाला: तिने मला धर्माचे पालन करणाऱ्याला विचारायला सांगितलं.
हरिरुवाच-। आगच्छ मुनिशार्दूल अहं गच्छामि तं प्रति। गच्छंतं च हरिं प्राह तुलाधारः क्व तिष्ठति
हरी म्हणाले: ये, मुनीश्रेष्ठा, मी त्याच्याकडे जाईन. हरी जात असताना, तुलाधार म्हणाला, 'तो कुठे राहतो?''
हरिरुवाच-। जनानां निकरो यत्र बहुद्रव्यसुविक्रये। विक्रीणाति च क्रीणाति तुलाधारस्ततस्ततः
हरी म्हणाले: जिथे लोकांची गर्दी असते आणि खूप वस्तूंचा खरेदी-विक्रीचा व्यवहार चालतो, तिथे तुलाधार विक्री आणि खरेदी करत असतो.
जनो यवान्रसं स्नेहं कूटमन्नस्य संचयं। सर्वं तस्य मुखादेव गृह्णाति च ददात्यपि
लोक जसा रस, जसा प्रेमभाव, किंवा अगदी भेसळयुक्त अन्न आणतात, ते सगळं तो त्यांच्या तोंडूनच घेतो आणि देतो.
सत्यं त्यक्त्वानृतं किंचित्प्राणांते समुपस्थिते। नोक्तं नरवरश्रेष्ठस्तेनधर्मतुलाधरः
तो धर्मनिष्ठ तुलाधार, मरण जवळ आलं तरी, कधीही सत्य सोडून एकही असत्य बोललेला नाही.
इत्युक्ते तु तमद्राक्षीद्विक्रीणंतं रसान्बहून्। मलपंकधरं मर्त्यं दंतकुड्मलपंकिलम्
असं म्हणताच, त्याने त्याला अनेक रस विकताना पाहिलं—माती आणि चिखलानं माखलेला, दात मिटलेले आणि मळकटलेला तो माणूस.
तत्र वस्तुधनोत्थां च भाषंतं विविधां गिरम्। वृतं बहुविधैर्मर्त्यैः स्त्रीभिः पुंभिश्च सर्वतः
तिथे, अनेक पुरुष आणि स्त्रिया वेढून उभे असताना, तो विक्रीच्या वस्तू आणि संपत्तीबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी बोलत होता.
कथं कथमिति प्राह स तं मधुरया गिरा। धर्मस्य मे समुद्देशं वद प्राप्तोंऽतिकं हि ते
त्याने गोड शब्दात विचारलं, 'धर्माचं सार मला सांग, कारण तू उच्चतम स्थान गाठलंस.'
तुलाधार उवाच-। यावज्जनाः प्रतिष्ठंति ममैव सन्निधौ द्विज। तावन्मे स्वस्थता नास्ति यावच्च रात्रियामकः
तुलाधार म्हणाला: ब्राह्मण, जोपर्यंत लोक माझ्या समोर उभे असतात, तोपर्यंत मला समाधान मिळत नाही; तोपर्यंत मी स्वस्थ राहत नाही, जोवर रात्र संपत नाही.
तच्चोपदेशमादाय गच्छ धर्माकरं प्रति। बकस्य मरणे दोषं खे च वस्त्राविशोषणम्
हे उपदेश लक्षात ठेव आणि धर्मसागराकडे जा; बकाच्या वधातला दोष आणि आकाशात कपडे वाळवण्याचं पाप विचारात घे.
सर्वं तत्र च जानीषे सज्जनाद्रोहकं व्रज। तत्र तस्योपदेशेन तव कामः फलिष्यति
तिथे तुला सर्व काही कळेल, चांगल्या माणसांचा विश्वासघात कसा होतो तेही; त्याच्या उपदेशाने तुझी इच्छा पूर्ण होईल.
इत्युक्त्वा तुलाधारः करोति क्रयविक्रयौ। तथा तात गमिष्यामि सज्जनाद्रोहकं प्रति
असं सांगून तुलाधार पुन्हा खरेदी-विक्री करू लागला. म्हणून, बाबा, मी त्या सज्जनांचा विश्वासघात करणाऱ्याकडे जाईन.
तुलाधारसमुद्देशान्न जानामि तदालयम्। हरिरुवाच-। एह्यागच्छ गमिष्यामि त्वया सार्द्धं च तद्गृहम्
तुलाधाराने सांगितलेल्या माणसाचं घर मला माहीत नाही. हरी म्हणाले: ये, मी तुझ्यासोबत त्याच्या घरी जाईन.
अथ वर्त्मनि गच्छंतमुवाच ब्राह्मणो हरिं। विप्र उवाच-। तुलाधारे च न स्नानं न देवपितृतर्पणम्
मग रस्त्यावर चालताना ब्राह्मणाने हरीला विचारलं: ब्राह्मण म्हणाला: तुलाधार स्नान करत नाही, ना देव-पूर्वजांना पाणी अर्पण करतो.
मलदिग्धं च गात्रं तु सर्वं चेलमलक्षणम्। कथं जानाति मद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्
त्याचं शरीर मळानं माखलेलं आहे, कपडे सगळे घाणेरडे आहेत; तरीही त्याला माझ्या दूर देशातल्या वागणुकीची माहिती कशी झाली?
अतो मे विस्मयस्तात सर्वं त्वं वद कारणम्। हरिरुवाच-। सत्येन समभावेन जितं तेन जगत्त्रयम्
म्हणून मला हे सगळं पाहून आश्चर्य वाटतंय; हे सगळं कशामुळे घडलं, ते मला सांग. हरि म्हणाले— जो माणूस नेहमी सत्य बोलतो आणि सर्वांशी सारखं वागतो, त्यानेच हे तिन्ही जग जिंकलं आहे.
तेनातृप्यंत पितरो देवा मुनिगणैः सह। भूतभव्य प्रवृत्तं च तेन जानाति धार्मिकः
त्यामुळेच पितर, देव आणि ऋषीगण यांना समाधान मिळत नाही; आणि जो धर्मशील आहे, तो या सगळ्या गोष्टींचं भूतकाळ आणि भविष्यकाळ जाणतो.
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम्। विशेषे समभावस्य पुरुषस्यानघस्य च
सत्यापेक्षा मोठा धर्म नाही आणि असत्यापेक्षा मोठं पाप नाही; विशेषतः जो माणूस निष्पाप आणि सर्वांशी सारखं वागतो, त्याच्यात हे गुण असतात.
अरौ मित्रेप्युदासीने मनो यस्य समं व्रजेत्। सर्वपापक्षयस्तस्य विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्
ज्याचं मन शत्रू, मित्र आणि अपरिचित यांच्याबद्दल सारखंच राहतं, त्याचं सगळं पाप नष्ट होतं आणि तो विष्णूच्या सायुज्यात पोहोचतो.
एवं यो वर्तते नित्यं कुलकोटिं समुद्धरेत्। सत्यं दमः शमश्चैव धैर्यं स्थैर्यमलोभता
जो माणूस असं नेहमी वागतो, तो आपल्या कुळाच्या असंख्य पिढ्यांना तारतो; सत्य, संयम, मनाची शांती, धैर्य, स्थिरता आणि लोभाचा अभाव—
अनाश्चर्यमनालस्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्। तेन वै देवलोकस्य नरलोकस्य सर्वशः
आश्चर्य न वाटणं आणि आळस न करणं— हे सगळे गुण त्याच्यात असतात; अशा माणसामुळे देव आणि माणसांचं जग टिकून राहतं.
वृत्तं जानाति धर्मज्ञस्तस्यदेहे स्थितो हरिः। लोके तस्य समो नास्ति समः सत्यार्जवेषु च
जो धर्म जाणतो, तो वर्तन ओळखतो; त्याच्या देहात हरि वास करतो; जगात सत्य आणि सरळपणात त्याच्या तोडीचा दुसरा कोणी नाही.
स च धर्ममयः साक्षात्तेनैव धारितं जगत्। द्विज उवाच-। ज्ञातं मे त्वत्प्रसादाच्च तुलाधारस्य कारणम्
तो माणूस म्हणजे प्रत्यक्ष धर्माचं मूर्तिमंत रूप आहे, आणि त्याच्यामुळे हे जग टिकून आहे. द्विज म्हणाले— तुझ्या कृपेने मला तुलाधाराच्या वागण्याचं कारण समजलं.
अद्रोहकस्य यद्वृत्तं तद्ब्रूहि त्वं यदीच्छसि। हरिरुवाच-। पुरैव राजपुत्रस्य कुलस्त्रीनवयौवना
जो कुणालाही त्रास देत नाही, त्याचं वर्तन सांग, असं तुला वाटत असेल तर. हरि म्हणाले— पूर्वी एका राजपुत्राची पत्नी तरुण वयात होती—
पत्नीव कामदेवस्य शचीव वासवस्य च। तस्य प्राणसमा भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी
ती कामदेवाची पत्नी रती किंवा इंद्राची पत्नी शची यांसारखी होती; तिचं नाव सुंदर होती आणि ती राजपुत्राला प्राणाहूनही प्रिय होती.
अकस्मात्पार्थिवस्यैव कार्ये गन्तुं समुद्यतः। मनसालोचितं तेन प्राणेभ्योपि गरीयसीम्
अचानक त्या राजाने काही कामासाठी बाहेर जाण्याचा निर्णय घेतला; त्याने मनाशी विचार केला की, माझ्या प्राणांपेक्षाही काय अधिक महत्त्वाचं आहे.
कस्मिन्स्थाने स्थापयामि यतो रक्षा भवेद्ध्रुवम्। इत्यालोच्यैव सहसा त्वागतोस्य गृहं प्रति १०० 1.50.
मी तिला कुठे ठेवू, जिथे तिची खात्रीशीर राखण होईल? असं विचारून तो ताबडतोब तुझ्या घरी आला.