तस्य पत्न्योऽष्ट तिष्ठंति तन्मध्ये वरवर्णिनी। रूपयौवनसंपन्ना दयायुक्ता यशस्विनी
त्याला आठ पत्नी आहेत; त्यात एक अत्यंत सुंदर वर्णाची, रूपवान, तरुण, दयाळू आणि कीर्तीने प्रसिद्ध आहे.
शुभा नामेति विख्याता गत्वा तां पृच्छ ते हितं। एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवांतरधीयत
ती शुभा नावाने प्रसिद्ध आहे; तिच्याकडे जाऊन तुझ्या हिताचं विचार. असे म्हणून भगवान तिथेच अदृश्य झाले.
तस्यैवादृश्यतां दृष्ट्वा विस्मितोभूद्द्विजस्तदा। स च साध्वीगृहं गत्वा पप्रच्छाथ पतिव्रतां
त्यांना अदृश्य होताना पाहून तो ब्राह्मण आश्चर्यचकित झाला. मग तो त्या सतीच्या घरी गेला आणि पतीव्रता स्त्रीला विचारलं.
अतिथेर्वचनंश्रुत्वागृहान्निःसृत्यसंभ्रमात्। दृष्ट्वा द्विजं सती तत्र द्वारदेशे स्थिताभवत्
अतिथीचे बोल ऐकून, ती घाईने पण शांतपणे घराबाहेर आली. त्या द्विजाला पाहून, ती दारात उभी राहिली.
तां च दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ उवाच वचनं मुदा। प्रियं ममहितं ब्रूहि यथादृष्टं त्वमेव हि
तिला पाहून, श्रेष्ठ ब्राह्मण आनंदाने म्हणाला — मला जे प्रिय आणि हितकारक आहे, ते तू प्रत्यक्ष पाहिलं आहेस, ते सांग.
पतिव्रतोवाच-। सांप्रतं पत्युरर्चास्ति न चास्माकं स्वतंत्रता। पश्चात्कार्यं करिष्यामि गृहाणातिथ्यमद्य वै
पतीव्रता म्हणाली — सध्या मी पतीच्या पूजेत गुंतले आहे, आणि आम्हाला स्वतंत्रपणा नाही. नंतर मी आवश्यक ते करीन; आज तुम्ही अतिथ्य स्वीकारा.
विप्र उवाच-। मम देहे क्षुधा नास्ति पिपासाद्य न च श्रमः। अभीष्टं वद कल्याणि नोचेच्छापं ददामि ते
ब्राह्मण म्हणाला — मला ना भूक आहे, ना तहान, ना थकवा. हे कल्याणी, मला जे विचारायचं आहे ते सांग, नाहीतर तुला शाप देईन.
तमुवाच तदा सापि न बकोहं द्विजोत्तम। गच्छ धर्मतुलाधारं पृच्छ तं ते हितं द्विज
ती म्हणाली — मी बक नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. तू धर्मतुला या धर्माचे पालन करणाऱ्याकडे जा आणि त्याला तुझ्या हिताचं विचार.
इत्युक्त्वा सा महाभागा प्रययौ च गृहोदरम्। तत्रापश्यद्द्विजो विप्रं यथा चांडालवेश्मनि
असं म्हणून ती पुण्यवती स्त्री घराच्या आत गेली. तिथे त्या ब्राह्मणाने चांडाळाच्या घरासारख्या ठिकाणी दुसऱ्या ब्राह्मणाला पाहिलं.
विमृश्य विस्मयापन्नस्तेन सार्धं ययौ द्विजः। तिष्ठंतं च द्विजं तं च सोपश्यद्धृष्टमानसम्
हे पाहून तो ब्राह्मण आश्चर्यचकित झाला आणि त्याच्यासोबत गेला. तिथे त्याने त्या निर्भय मनाच्या ब्राह्मणाला उभं पाहिलं.
स चोवाच मुदा विप्रं दृष्ट्वा तं तां सतीं च सः। देशांतरे च यद्वृत्तं तया च कथितं किल
त्याने आनंदाने त्या सत्पत्नीला आणि ब्राह्मणाला पाहून बोलायला सुरुवात केली; आणि तिने त्या दूर देशात घडलेली सर्व हकीगत सांगितली.
कथं जानाति मद्वृत्तं चांडालोपि पतिव्रता। अतो मे विस्मयस्तात किमाश्चर्यं परं महत्
ही चांडाळ स्त्री, जरी पतीव्रता असली तरी, माझ्या वागण्याची माहिती तिला कशी झाली? म्हणूनच, बाबा, मला फारच आश्चर्य वाटतं—हे किती अद्भुत आहे!
हरिउवाच-। ज्ञायते कारणं तात सर्वेषां भूतभावनैः। अतिपुण्यात्सदाचाराद्यतस्त्वं विस्मयं गतः
हरी म्हणाले: मुला, सर्व गोष्टींचं कारण हे सृष्टीकर्त्यांना माहीत असतं; तुझ्या मोठ्या पुण्यामुळे आणि चांगल्या वागणुकीमुळेच तुला हे आश्चर्य वाटलं.
किमुक्तश्च तया त्वं च वद तत्सांप्रतं मुने। विप्र उवाच-। प्रष्टुं धर्मतुलाधारं सा च मां समुपादिशत्
पण तिने तुला काय सांगितलं, ते आता सांग, मुनी. ब्राह्मण म्हणाला: तिने मला धर्माचे पालन करणाऱ्याला विचारायला सांगितलं.
हरिरुवाच-। आगच्छ मुनिशार्दूल अहं गच्छामि तं प्रति। गच्छंतं च हरिं प्राह तुलाधारः क्व तिष्ठति
हरी म्हणाले: ये, मुनीश्रेष्ठा, मी त्याच्याकडे जाईन. हरी जात असताना, तुलाधार म्हणाला, 'तो कुठे राहतो?''
हरिरुवाच-। जनानां निकरो यत्र बहुद्रव्यसुविक्रये। विक्रीणाति च क्रीणाति तुलाधारस्ततस्ततः
हरी म्हणाले: जिथे लोकांची गर्दी असते आणि खूप वस्तूंचा खरेदी-विक्रीचा व्यवहार चालतो, तिथे तुलाधार विक्री आणि खरेदी करत असतो.
जनो यवान्रसं स्नेहं कूटमन्नस्य संचयं। सर्वं तस्य मुखादेव गृह्णाति च ददात्यपि
लोक जसा रस, जसा प्रेमभाव, किंवा अगदी भेसळयुक्त अन्न आणतात, ते सगळं तो त्यांच्या तोंडूनच घेतो आणि देतो.
सत्यं त्यक्त्वानृतं किंचित्प्राणांते समुपस्थिते। नोक्तं नरवरश्रेष्ठस्तेनधर्मतुलाधरः
तो धर्मनिष्ठ तुलाधार, मरण जवळ आलं तरी, कधीही सत्य सोडून एकही असत्य बोललेला नाही.
इत्युक्ते तु तमद्राक्षीद्विक्रीणंतं रसान्बहून्। मलपंकधरं मर्त्यं दंतकुड्मलपंकिलम्
असं म्हणताच, त्याने त्याला अनेक रस विकताना पाहिलं—माती आणि चिखलानं माखलेला, दात मिटलेले आणि मळकटलेला तो माणूस.
तत्र वस्तुधनोत्थां च भाषंतं विविधां गिरम्। वृतं बहुविधैर्मर्त्यैः स्त्रीभिः पुंभिश्च सर्वतः
तिथे, अनेक पुरुष आणि स्त्रिया वेढून उभे असताना, तो विक्रीच्या वस्तू आणि संपत्तीबद्दल वेगवेगळ्या गोष्टी बोलत होता.
कथं कथमिति प्राह स तं मधुरया गिरा। धर्मस्य मे समुद्देशं वद प्राप्तोंऽतिकं हि ते
त्याने गोड शब्दात विचारलं, 'धर्माचं सार मला सांग, कारण तू उच्चतम स्थान गाठलंस.'
तुलाधार उवाच-। यावज्जनाः प्रतिष्ठंति ममैव सन्निधौ द्विज। तावन्मे स्वस्थता नास्ति यावच्च रात्रियामकः
तुलाधार म्हणाला: ब्राह्मण, जोपर्यंत लोक माझ्या समोर उभे असतात, तोपर्यंत मला समाधान मिळत नाही; तोपर्यंत मी स्वस्थ राहत नाही, जोवर रात्र संपत नाही.
तच्चोपदेशमादाय गच्छ धर्माकरं प्रति। बकस्य मरणे दोषं खे च वस्त्राविशोषणम्
हे उपदेश लक्षात ठेव आणि धर्मसागराकडे जा; बकाच्या वधातला दोष आणि आकाशात कपडे वाळवण्याचं पाप विचारात घे.
सर्वं तत्र च जानीषे सज्जनाद्रोहकं व्रज। तत्र तस्योपदेशेन तव कामः फलिष्यति
तिथे तुला सर्व काही कळेल, चांगल्या माणसांचा विश्वासघात कसा होतो तेही; त्याच्या उपदेशाने तुझी इच्छा पूर्ण होईल.
इत्युक्त्वा तुलाधारः करोति क्रयविक्रयौ। तथा तात गमिष्यामि सज्जनाद्रोहकं प्रति
असं सांगून तुलाधार पुन्हा खरेदी-विक्री करू लागला. म्हणून, बाबा, मी त्या सज्जनांचा विश्वासघात करणाऱ्याकडे जाईन.
तुलाधारसमुद्देशान्न जानामि तदालयम्। हरिरुवाच-। एह्यागच्छ गमिष्यामि त्वया सार्द्धं च तद्गृहम्
तुलाधाराने सांगितलेल्या माणसाचं घर मला माहीत नाही. हरी म्हणाले: ये, मी तुझ्यासोबत त्याच्या घरी जाईन.
अथ वर्त्मनि गच्छंतमुवाच ब्राह्मणो हरिं। विप्र उवाच-। तुलाधारे च न स्नानं न देवपितृतर्पणम्
मग रस्त्यावर चालताना ब्राह्मणाने हरीला विचारलं: ब्राह्मण म्हणाला: तुलाधार स्नान करत नाही, ना देव-पूर्वजांना पाणी अर्पण करतो.
मलदिग्धं च गात्रं तु सर्वं चेलमलक्षणम्। कथं जानाति मद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्
त्याचं शरीर मळानं माखलेलं आहे, कपडे सगळे घाणेरडे आहेत; तरीही त्याला माझ्या दूर देशातल्या वागणुकीची माहिती कशी झाली?
अतो मे विस्मयस्तात सर्वं त्वं वद कारणम्। हरिरुवाच-। सत्येन समभावेन जितं तेन जगत्त्रयम्
म्हणून मला हे सगळं पाहून आश्चर्य वाटतंय; हे सगळं कशामुळे घडलं, ते मला सांग. हरि म्हणाले— जो माणूस नेहमी सत्य बोलतो आणि सर्वांशी सारखं वागतो, त्यानेच हे तिन्ही जग जिंकलं आहे.
तेनातृप्यंत पितरो देवा मुनिगणैः सह। भूतभव्य प्रवृत्तं च तेन जानाति धार्मिकः
त्यामुळेच पितर, देव आणि ऋषीगण यांना समाधान मिळत नाही; आणि जो धर्मशील आहे, तो या सगळ्या गोष्टींचं भूतकाळ आणि भविष्यकाळ जाणतो.