भीष्म उवाच-। यत्पुण्यमधिकं लोके सर्वदा सर्वसंमतम्। तद्वदस्वेच्छया विप्र यत्कृतं पूर्वपूर्वकैः
भीष्म म्हणाले — या जगात सर्वांना मान्य असं आणि नेहमीच श्रेष्ठ मानलं जाणारं पुण्य कोणतं आहे, आणि पूर्वीच्या लोकांनी आपल्या इच्छेने काय केलं होतं, हे मला सांग, ब्राह्मण.
पुलस्त्य उवाच-। एकदा तु द्विजाः सर्वे व्यासशिष्यास्सहादरात्। व्यासं प्रणम्य पप्रच्छु धर्मं मां च यथा भवान्
पुलस्त्य म्हणाले — एकदा सर्व द्विज, व्यासांचे शिष्य, आदराने एकत्र आले. त्यांनी व्यासांना वंदन करून धर्माबद्दल विचारलं आणि जसं तू विचारतोस तसं मलाही विचारलं.
द्विजा ऊचुः-। पुण्यात्पुण्यतमं लोके सर्वधर्मेषु चोत्तमम्। किं कृत्वा मानवा स्वर्गं भुंजते चाक्षयं वद
द्विज म्हणाले — सर्व धर्मांमध्ये जगात सर्वात श्रेष्ठ आणि पुण्यवान काय आहे? असं कोणतं कर्म आहे, जे केल्यावर माणसाला स्वर्ग आणि नाशरहित फळ मिळतं, ते आम्हाला सांग.
लभ्यं चाकष्टकं शुद्धं वर्णानां मर्त्यवासिनाम्। गुरूणां च लघूनां च साध्यमेकं क्रतुं वद
मर्त्य लोकांमध्ये सर्व वर्णांसाठी, मोठ्यांसाठी आणि लहानांसाठी सहज करता येईल असं एक शुद्ध आणि साध्य कर्म कोणतं आहे, ते सांग.
यद्यत्कृत्वा च देवानां पूज्यो नाके भवेन्नरः। तत्तद्वद च नो ब्रह्मन्प्रसादी भव धर्मतः
देवतांमध्ये स्वर्गात माणूस पूज्य कसा होईल, असं कोणतं कर्म आहे, ते सर्व आम्हाला सांग, ब्राह्मण, आणि धर्माने आम्हाला कृपापूर्वक शिकव.
व्यास उवाच-। पंचाख्यानं वदिष्यामि शृणुध्वं तत्र पूर्वतः। पंचानामेककं कृत्वा विंदेन्मोक्षं दिवं यशः
व्यास म्हणाले — मी पाच गोष्टी सांगतो, त्या सुरुवातीपासून ऐका. या पाचपैकी कोणतीही एक गोष्ट केल्याने माणसाला मुक्ती, स्वर्ग आणि कीर्ती मिळते.
पित्रोरर्चाऽथ पत्युश्च साम्यं सर्वजनेषु च। मित्राद्रोहो विष्णुभक्तिरेते पंच महामखाः
आई-वडिलांची पूजा, पतीची पूजा, सर्व लोकांशी समता, मित्राशी फसवणूक न करणे आणि विष्णूभक्ती — या पाच गोष्टी महान यज्ञ आहेत.
प्राक्पित्रोरर्चया विप्रा यद्धर्मं साधयेन्नरः। न तत्क्रतुशतैरेव तीर्थयात्रादिभिर्भुवि
आई-वडिलांची पूजा करून जो धर्म पाळतो, तो पृथ्वीवर शेकडो यज्ञ किंवा तीर्थयात्रा करूनही मिळत नाही.
पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः। पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयंते सर्वदेवताः
वडील म्हणजे धर्म, वडील म्हणजे स्वर्ग, वडील म्हणजेच श्रेष्ठ तप; वडील समाधानी झाले की सर्व देवता प्रसन्न होतात.
पितरो यस्य तृप्यंति सेवया च गुणेन च। तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि वर्तते
ज्याच्या आई-वडिलांना त्याच्या सेवेमुळे आणि गुणामुळे समाधान मिळतं, त्याला रोज गंगास्नान केल्यासारखं पुण्य मिळतं.
सर्वतीर्थमयी माता सर्वदेवमयः पिता। मातरं पितरं चैव यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम्
आई म्हणजे सर्व तीर्थांचं स्वरूप, वडील म्हणजे सर्व देवतांचं मूर्तिमंत रूप; जो आई-वडिलांची प्रदक्षिणा करतो.
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा। जानुनी च करौ यस्य पित्रोः प्रणमतः शिरः
त्याने जणू सातही द्वीपांची पृथ्वी प्रदक्षिणा केली असते; जो आई-वडिलांना गुडघे आणि हात टेकून वंदन करतो, त्याचं डोकं जमिनीला टेकतं.
निपतंति पृथिव्यां च सोक्षयं लभते दिवं। तयोश्चरणयोर्यावद्रजश्चिह्नानि मस्तके
तो पृथ्वीवर वाकतो आणि त्याला नाश न होणारा स्वर्ग मिळतो; जोपर्यंत आई-वडिलांच्या पायांखालचं धूळ त्याच्या डोक्यावर आहे.
प्रतीके च विलग्नानि तावत्पूतः सुतस्तयोः। पादारविंदसलिलं यः पित्रोः पिबते सुतः
तोपर्यंत तो मुलगा शुद्ध राहतो; जो आई-वडिलांच्या पायांतील पाणी श्रद्धेने पितो.
तस्य पापक्षयं याति जन्मकोटिशतार्जितं। धन्योसौ मानवो लोके पूतोसौ सर्वकल्मषात्
त्याचे शेकडो कोटी जन्मांतील पाप नाहीसे होतात; असा माणूस जगात धन्य होतो आणि सर्व दोषांपासून शुद्ध होतो.
विनायकत्वमाप्नोति जन्मनैकेन मानवः। पितरौ लंघयेद्यस्तु वचोभिः पुरुषाधमः
एकाच जन्मात माणूस विनायकपदाला पोहोचतो; पण जो आपल्या आई-वडिलांचा अपमान करतो, तो सगळ्यात नीच माणूस आहे.
निरये च वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवं। पित्रोरनर्चनं कृत्वा भुंक्ते यस्तु सुताधमः
जो मुलगा आपल्या आईवडिलांचा सन्मान करत नाही, तो नीच नरकात राहतो आणि जगाचा विनाश होईपर्यंत तिथेच राहतो.
क्रिमिकूपेथ नरके कल्पांतमुपतिष्ठति। रोगिणं चापि वृद्धं च पितरं वृत्तिकर्शितम्
जो आपल्या वडिलांना आजार, वृद्धत्व किंवा गरिबीने त्रास देतो, तो जंतूंच्या खड्ड्यात, नरकात एक कल्पभर राहतो.
विकलं नेत्रकर्णाभ्यां त्यक्त्वा गच्छेच्च रौरवम्। अंत्यजातिषु म्लेच्छेषु चांडालेष्वपि जायते
ज्याने आपल्या वडिलांना डोळे किंवा कान निकामी असताना टाकून दिले, तो रौरव नरकात जातो आणि नंतर नीच जाती, परदेशी किंवा अगदी चांडाळ म्हणून जन्म घेतो.
पित्रोरपोषणं कृत्वा सर्वपुण्यक्षयो भवेत्। नाराध्य पितरौ पुत्रस्तीर्थदेवान्भजन्नपि
आईवडिलांची काळजी न घेतल्याने सर्व पुण्य नष्ट होते; आपल्या आईवडिलांचा सन्मान न करता, तीर्थक्षेत्रे किंवा देवांची पूजा केली तरी काहीच फळ मिळत नाही.
तयोर्न फलमाप्नोति कीटवद्रमते महीम्। कथयामि पुरावृत्तं विप्राः शृणुत यत्नतः
त्याला त्या कर्मांचे फळ मिळत नाही आणि तो किड्यासारखा पृथ्वीवर भटकतो; हे एक प्राचीन घडलेले सांगतो, ब्राह्मणांनो, लक्षपूर्वक ऐका.
यं श्रुत्वा न पुनर्मोहं प्रयास्यथ पुनर्भुवि। पुरासीच्च द्विजः कश्चिन्नरोत्तम इति स्मृतः
हे ऐकल्यावर तुम्ही पुन्हा कधीच मोहात पडणार नाही; पूर्वी एक ब्राह्मण होता, जो श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखला जायचा.
स्वपितरावनादृत्य गतोसौ तीर्थसेवया। ततः सर्वाणि तीर्थानि गच्छतो ब्राह्मणस्य च
त्याने आपल्या आईवडिलांचा तिरस्कार करून तीर्थसेवेसाठी निघून गेला; मग तो सर्व तीर्थक्षेत्रे फिरू लागला.
आकाशे स्नानचेलानि प्रशुष्यंति दिने दिने। अहंकारोऽविशत्तस्य मानसे ब्राह्मणस्य च
त्याचे स्नानाचे कपडे रोज आकाशात वाळत असत; त्या ब्राह्मणाच्या मनात अहंकार भरून राहिला.
मत्समो नास्ति वै कश्चित्पुण्यकर्मा महायशाः। इत्युक्ते चानने तस्य अहदच्च बकस्तदा
तो म्हणाला, 'माझ्यासारखा पुण्यवान आणि कीर्तीमान कोणीच नाही'; असे त्याने बोलताच, एका बकाने त्याला उत्तर दिले.
क्रोधाच्चैवेरितस्तस्य स शशाप द्विजो बकम्। पपात च बकः पृथ्व्यां स भस्मीभूतविग्रहः
त्या ब्राह्मणाने रागाने त्या बकाला शाप दिला; मग तो बक पृथ्वीवर पडला आणि त्याचे शरीर राख झाले.
भीर्द्विजेंद्रं महामोहः प्राविशच्चांतकर्मणि। ततः पापाच्च विप्रस्य चेलं खं च न गच्छति
मृत्यूसमयी त्या ब्राह्मणाला भीती आणि मोठा मोह व्यापून गेला; मग पापामुळे त्याचे वस्त्र आणि तो स्वतः आकाशात जाऊ शकले नाहीत.
विषादमगमत्सद्यस्ततः खं तमुवाच ह। गच्छ बाडव चांडालं मूकं परमधार्मिकम्
तो लगेचच निराश झाला; मग आकाशाने त्याला सांगितले, 'जा, ब्राह्मण, त्या मूक चांडाळाकडे, जो फार अधर्मी आहे.'
तत्र धर्मं च जानीषे क्षेमं ते तद्वचो भवेत्। खाच्च तद्वचनं श्रुत्वा गतोसौ मूकमंदिरम्
'तिथे तुला धर्म कळेल; त्याच्या बोलण्याने तुझे कल्याण होईल.' हे ऐकून तो ब्राह्मण त्या मूकाच्या घरी गेला.
शुश्रूषंतं च पितरौ सर्वारंभान्ददर्श सः। ददतं शीतकाले च सम्यगुष्णं जलं तयोः
त्याने पाहिले की तो मूक आपल्या आईवडिलांची प्रत्येक गोष्टीत सेवा करतो, थंडीत त्यांना नीट गरम पाणी देतो.