चतुर्थप्रहरे स्नाने रात्रौ वा तर्पयेत्पितॄन्। तत्तोयं रक्षसामेव ग्रहणेन विना स्मृतम्
चौथ्या प्रहरात, स्नान करताना किंवा रात्री, पितरांना पाणी अर्पण करावे. असे पाणी राक्षसांना दूर ठेवण्यासाठी वेगळ्या विधीशिवायही शुद्ध मानले जाते.
पानीयं सर्वसिर्द्ध्य्थं पुरैव निर्मितं मया। रक्षार्थं तस्य तोयस्य यक्षाश्चैव धुरंधराः
सर्व पवित्र कार्यांसाठीचे पाणी मी आधीच तयार केले आहे. त्या पाण्याचे रक्षण करण्यासाठी यक्षांना ठेवले आहे.
न प्राप्नुवंति पितरो ये च लोकांतरं गताः। दुष्प्राप्यं सलिलं तेषामृते स्वान्मर्त्यवासिनः
जे पितर दुसऱ्या लोकांत गेले आहेत, त्यांना हे पाणी मिळत नाही. त्यांच्या स्वतःच्या पृथ्वीवर राहणाऱ्या वंशजांशिवाय हे पाणी त्यांना मिळवता येत नाही.
तस्माच्छिष्यैश्च पुत्रैश्च पौत्रदौहित्रकादिभिः। बंधुवर्गैस्तथा चान्यैस्तर्पणीयं पितृव्रतैः
म्हणून शिष्य, पुत्र, नातवंडे, पणतू, नातेवाईक आणि इतरांनीही पितृव्रत पाळून पितरांना तर्पण करावे.
नारद उवाच-। जलस्य दैवतं ब्रूहि तर्पणस्य विधिं मयि। यथा जानामि देवेश तत्वतो वक्तुमर्हसि
नारद म्हणाले — पाण्याचे दैवत कोणते आणि तर्पणाची पद्धत काय, हे मला सांगा. हे देवाधिदेव, मला खरी माहिती समजावी म्हणून तुम्ही मला सांगावे.
ब्रह्मोवाच-। जलस्य देवता विष्णुःस र्वलोकेषु गीयते। जलपूतो भवेद्यस्तु विष्णुस्तच्छंकरो भवेत्
ब्रह्मा म्हणाले — पाण्याचे दैवत म्हणून विष्णू सर्व लोकांत गौरवले जातात. जो पाण्याने शुद्ध होतो, तोच विष्णू होतो आणि शुभत्व प्राप्त करतो.
जलं गंडूषमात्रं तु पीत्वा पूतो भवेन्नरः। विशेषात्कुशसंसर्गात्पीयूषादधिकं जलम्
माणसाने जरी एक घोट पाणी प्यायले तरी तो शुद्ध होतो. विशेषतः कुशाच्या स्पर्शाने ते पाणी अमृताहूनही श्रेष्ठ होते.
सर्वदेवालयो दर्भो मयायं निर्मितः पुरा। [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php कुशमूले] भवेद्ब्रह्मा कुशमध्ये तु केशवः
मी कुशाचे गवत सर्व देवांचे निवासस्थान म्हणून निर्माण केले आहे. कुशाच्या मुळाशी ब्रह्मा, मधोमध केशव असतो.
कुशाग्रे शंकरं विद्धि कुश एते प्रतिष्ठिताः। कुशहस्तः सदा मेध्यः स्तोत्रं मंत्रं पठेद्यदि
कुशाच्या टोकाशी शंकर असतो, हे जाणावे. हे कुश असेच प्रतिष्ठित आहेत. कुश हातात घेतलेला माणूस, स्तोत्र किंवा मंत्र म्हणत असेल, तर तो नेहमी पवित्र राहतो.
सर्वं शतगुणं प्रोक्तं तीर्थे साहस्रमुच्यते। कुशाः काशास्तथा दूर्वा यवपत्राणि व्रीहयः
तीर्थस्थळी सर्व काही शंभरपट अधिक फलदायी होते, आणि हजारपटही होते. कुश, कांश, दुर्वा, जोंधळ्याची पाने आणि तांदळाचे दाणे —
बल्वजाः पुंडरीकाश्च कुशास्सप्त प्रकीर्तिताः। आनुपूर्व्येण मेध्याः स्युः कुशा लोके प्रतिष्ठिताः
बल्वज आणि कमळही सात प्रकारच्या कुशांमध्ये गणले जातात. या कुशांची योग्य क्रमाने शुद्धता असते आणि कुश जगात प्रतिष्ठित आहेत.
विना मंत्रेण यत्स्नानं सर्वं तन्निष्फलं भवेत्। अमृतात्स्वादुतामेति संस्पर्शाच्च तिलस्य च
मंत्राशिवाय केलेले स्नान निष्फळ ठरते. तीळाच्या स्पर्शाने पाणी अमृताहूनही गोड होते.
तस्माच्च तर्पयेन्नित्यं पितॄंस्तिलजलैर्बुधः। दशभिश्च तिलैस्तावत्पितॄणां प्रीतिरुत्तमा
म्हणून ज्ञानी माणसाने नेहमी तिळाच्या पाण्याने पितरांना तर्पण करावे. दहा तीळ वापरून केलेल्या तर्पणाने पितरांची अत्यंत तृप्ती होते.
अग्निस्तंभभयाद्देवा न चेच्छन्त्यतिविस्तरम्। स्नात्वा यस्तर्पयेन्नित्यं तिलमिश्रोदकैः पितॄन्
अग्निस्तंभाच्या भीतीने देवांना फार मोठे तर्पण नको असते. जो रोज स्नान करून तिळाच्या पाण्याने पितरांना तर्पण करतो —
नीलपंडविमोक्षेण त्वमावास्या तिलोदकैः। वर्षासु दीपदानेन पितॄणामनृणो भवेत्
निळे आणि पांढरे तीळ सोडून, अमावस्येला तिळाच्या पाण्याने आणि पावसाळ्यात दिवा देऊन, माणूस पितरांच्या ऋणातून मुक्त होतो.
वत्सरैकममायां तु तर्पयेद्यस्तिलैः पितृन्। विनायकत्वमाप्नोति सर्वदेवैः प्रपूज्यते
जो एक वर्षभर अमावस्येला पितरांना तिळाने तर्पण करतो, तो सर्व देवांचा मान्यवर होतो आणि सर्व देव त्याचा सन्मान करतात.
युगाद्यासु च सर्वासु यस्तिलैस्तर्पयेत्पितॄन्। उक्तं यद्वाप्यमायां तु तस्माच्छतगुणाधिकम्
प्रत्येक युगाच्या सुरुवातीला किंवा अमावस्येला सांगितल्याप्रमाणे जो तिळाने पितरांना तर्पण करतो, त्याला शंभरपट अधिक पुण्य मिळते.
अयने विषुवे चैव राकामायां तथैव च। तर्पयित्वा पितृव्यूहं स्वर्गलोके महीयते
उत्तरायण, विषुव किंवा पौर्णिमेच्या अमावस्येला पितरांना तर्पण केल्यावर, तो स्वर्गलोकात मोठा सन्मान मिळवतो.
तथा मन्वंतराख्यायामन्यस्यां पुण्यसंस्थितौ। ग्रहणे चंद्रसूर्यस्य पुण्यतीर्थे गयादिषु
त्याचप्रमाणे, मन्वंतराच्या काळात, इतर पुण्याच्या कार्यांमध्ये, चंद्र आणि सूर्य यांच्या ग्रहणाच्या वेळी, तसेच गया वगैरे पवित्र तीर्थस्थळी,
तर्पयित्वा पितॄन्याति माधवस्य निकेतनम्। तस्मात्पुण्याहकं प्राप्य तर्पयेत्पितृसंचयम्
पितरांना तृप्त करून मग माघवाच्या निवासाकडे जातो. म्हणून, जेव्हा पुण्याचा दिवस मिळतो तेव्हा पितरांच्या जमावाला तृप्त करावे.
तर्पणं देवतानां च पूर्वं कृत्वा समाहितः। अधिकारी भवेत्पश्चात्पितॄणां तर्पणे बुधः
पूर्वी एकाग्र मनाने देवतांना तर्पण द्यावे, नंतरच ज्ञानी माणूस पितरांना तर्पण देण्यास पात्र होतो.
श्राद्धे भोजनकाले च पाणिनैकेन दापयेत्। उभाभ्यां तर्पणे दद्याद्विधिरेष सनातनः
श्राद्धाच्या जेवणाच्या वेळी एका हाताने द्यावे, पण तर्पण करताना दोन्ही हातांनी द्यावे—हीच सनातन पद्धत आहे.
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा शुचिस्तु तर्पयेत्पितॄन्। तृप्यतामिति वाक्येन नामगोत्रेण वै पुनः
दक्षिणेकडे तोंड करून, शुद्ध अवस्थेत, 'ते तृप्त होवोत' असे म्हणून आणि त्यांचे नाव व गोत्र घेऊन पुन्हा पितरांना तृप्त करावे.
अकृष्णैर्यत्तिलैर्मोहात्तर्पयेत्पितृसंचयम्। भूम्यां ददाति यदपो दाता चैव जले स्थितः
काळ्या नव्हे, तर पांढऱ्या अखंड तीळांनी पितरांना तृप्त करावे. जमिनीवर दिलेले पाणी पाणीच राहते, आणि देणारा पाण्यात उभा असावा.
वृथा तद्दीयते दानं नोपतिष्ठति कस्यचित्। स्थले स्थित्वा जले यस्तु प्रयच्छेदुदकं नरः
अशा प्रकारे दिलेले दान व्यर्थ जाते, कोणालाही पोहोचत नाही. पण जो माणूस जमिनीवर उभा राहून पाण्यात पाणी अर्पण करतो—
नोपतिष्ठेत्पितॄणां तु सलिलं तन्निरर्थकम्। आर्द्रवासा जले यस्तु कुर्यादुदकतर्पणम् ५० 1.49.
ते पाणी पितरांपर्यंत पोहोचत नाही, ते निरर्थक ठरते. पण जो ओले कपडे घालून पाण्यात उभा राहून तर्पण करतो—
पितरस्तस्य तृप्यंति सहदेवैस्सदानघ। रजकैः क्षालितं वस्त्रमशुद्धं कवयो विदुः
त्याचे पितर देवांसह नेहमी तृप्त होतात, हे पापरहित. पण धोपट्याने धुतलेले वस्त्र शहाण्यांच्या मते अशुद्ध मानले जाते.
हस्तप्रक्षालने चैव पुनर्वस्त्रं तु शुध्यति। शुष्कवासाः शुचौ देशे स्थाने यत्तर्पयेत्पितॄन्
हात धुतल्यावर वस्त्र पुन्हा शुद्ध होते. कोरडे कपडे घालून स्वच्छ जागी पितरांना तृप्त करावे.
ततो दशगुणेनैव तुष्यंति पितरो ध्रुवम्। स्नानं संध्यां च पाषाणे खड्गे वा ताम्रभाजने
मग पितर दहा पट जास्त तृप्त होतात. स्नान आणि संध्यावंदन जर दगडावर, तलवारीवर किंवा तांब्याच्या भांड्यात केले—
तर्पणं कुरुते यस्तु प्रत्येकं च शताधिकम्। रौप्यांगुलीयं तर्जन्यां धृत्वा यत्तर्पयेत्पितॄन्
जो प्रत्येक वेळी तर्पण करतो, त्याला शंभर पट जास्त पुण्य मिळते. तर्जनीला चांदीची अंगठी घालून पितरांना तृप्त केल्यास—