दर्शनं नर्मदायास्तु गंगास्नानं तथैव च । तुलसीवनसंसर्गः सममेतत्त्रयं स्मृतम्
नर्मदेचे दर्शन, गंगेत स्नान, आणि तुळशीवनाचा संग — ही तिन्ही गोष्टी समान पुण्यदायी मानल्या जातात.
रोपणात्पालनात्सेकाद्दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम् । तुलसी दहते पापं वाङ्मनःकाय संचितम्
तुळशीचे रोप लावणे, त्याची काळजी घेणे, पाणी घालणे, पाहणे आणि स्पर्श करणे — या सर्वांनी मनुष्याच्या वाणी, मन आणि शरीराने साठवलेली पापे तुळस जाळून टाकते.
तुलसीमंजरीभिर्यः कुर्याद्धरिहरार्चनम् । न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी न संशयः
जो कोणी तुळशीच्या मंजिरींनी हरि आणि हराची पूजा करतो, तो पुन्हा गर्भात जात नाही; तो नक्कीच मुक्तीला पात्र होतो.
पुष्करादीनि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा । वासुदेवादयो देवास्तिष्ठंति तुलसीदले
पुष्करासारखी तीर्थस्थाने, गंगा वगैरे नद्या आणि वासुदेवादी देवता — हे सर्व तुळशीच्या पानात वास करतात.
तुलसीमंजरीयुक्तो यदि प्राणान्विमुंचति । विष्णोः सायुज्यमाप्नोति सत्यं सत्यं नृपोत्तम
जो माणूस तुळशीच्या मंजिरींनी सुशोभित होऊन प्राण सोडतो, त्याला विष्णूची एकरूपता मिळते. हे खरे आहे, खरेच आहे, राजश्रेष्ठ.
तुलसीमृत्तिकालिप्तो यस्तु प्राणान्विमुचंति । यमोऽपि नेक्षितुं शक्तो युक्तं पापशतैरपि
ज्याच्या अंगावर तुळशीची माती लावलेली असते आणि तो प्राण सोडतो, त्याला शंभर पापं असली तरी यमराज त्याच्याकडे पाहूही शकत नाही.
तुलसीकाष्ठजं यस्तु चंदनं धारयेन्नरः । तद्देहं नस्पृशेत्पापं क्रियमाणमपीह यत्
जो माणूस तुळशीच्या लाकडापासून बनवलेलं चंदन अंगावर लावतो, त्याच्या शरीराला या जगात काहीही पाप स्पर्श करू शकत नाही.
तुलसीविपिनच्छाया यत्र यत्र भवेन्नृप । तत्र श्राद्धं प्रकर्त्तव्यं पितॄणां दत्तमक्षयम्
राजा, जिथे जिथे तुळशीच्या बागेची सावली असते, तिथे पितरांसाठी श्राद्ध करावं. तिथे दिलेलं दान कधीच नाश पावत नाही.
धात्रीछायासु यः कुर्यात्पिंडदानं नृपोत्तम । तृप्तिं च यांति पितरस्तस्य ये नरके स्थिताः
राजश्रेष्ठ, जो माणूस आवळ्याच्या झाडाखाली पिंडदान करतो, त्याचे नरकात असलेले पितरही तृप्त होतात.
मूर्ध्नि पाणौ मुखे चैव देहे च नृपसत्तम । धत्ते धात्रीफलं यस्तु स विज्ञेयो हरिः स्वयम्
राजसत्तम, जो माणूस आपल्या डोक्यावर, हातात, तोंडात आणि शरीरावर आवळ्याचं फळ ठेवतो, तो स्वतः हरि समजावा.
धात्रीफलं च तुलसीमृत्तिका द्वारकोद्भवा । यस्य देहे स्थिता नित्यं स जीवन्मुक्त उच्यते
ज्याच्या शरीरावर नेहमी आवळ्याचं फळ, तुळशीची माती आणि द्वारकेची माती असते, तो जिवंत असतानाच मुक्त मानला जातो.
धात्रीफलविमिश्रैस्तु तुलसीदलमिश्रितैः । जलैः स्नाति नरस्तस्य गंगास्नानफलं स्मृतम्
जो माणूस आवळ्याचं फळ आणि तुळशीची पानं मिसळलेल्या पाण्याने स्नान करतो, त्याला गंगास्नानाचं फळ मिळतं.
देवार्चनं नरः कुर्याद्धात्रीपत्रैः फलैरपि । सुवर्णपुष्पैर्विविधैरर्चनस्याप्नुयात्फलम्
जो माणूस देवांची पूजा आवळ्याची पानं आणि फळं याने करतो, त्याला विविध सोन्याच्या फुलांनी केलेल्या पूजेचं फळ मिळतं.
तीर्थानि मुनयो देवा यज्ञाः सर्वेऽपि कार्तिके । नित्यं धात्रीं समाश्रित्य तिष्ठंत्यर्के तुलाश्रिते
कार्तिक महिन्यात, जेव्हा सूर्य तुला राशीत असतो, तेव्हा सर्व तीर्थ, ऋषी, देव आणि यज्ञ नेहमी आवळ्याच्या झाडाजवळ वास करतात.
द्वादश्यां तुलसीपत्रं धात्रीपत्रं तु कार्तिके । लुनाति स नरो गच्छेन्निरयानतिगर्हितान्
कार्तिक महिन्यात द्वादशीला जो माणूस तुळशीची किंवा आवळ्याची पानं तोडतो, तो विद्वानांच्या मते नरकात जातो.
धात्रीछायां समाश्रित्य कार्तिकेऽन्नं भुनक्ति यः । अन्नसंसर्गजं पापमावर्षं तस्य नश्यति
जो माणूस कार्तिक महिन्यात आवळ्याच्या झाडाखाली बसून जेवतो, त्याच्या अन्नाच्या संपर्काने झालेलं सर्व पाप वर्षभर नष्ट होतं.
धात्रीमूले तु यो विष्णुं कार्तिकेऽर्चयते नरः । विष्णुक्षेत्रेषु सर्वेषु पूजितस्तेन सर्वदा
जो माणूस कार्तिक महिन्यात आवळ्याच्या झाडाच्या मुळाशी विष्णूची पूजा करतो, त्याची पूजा सर्व विष्णूच्या क्षेत्रांमध्ये नेहमी होते.
धात्रीतुलस्योर्माहात्म्यमपिदेवश्चतुर्मुखः । न समर्थो भवेद्वक्तुं यथा देवस्यशार्ङ्गिणः
चतुर्मुख ब्रह्मदेवही आवळा आणि तुळशीचं महत्त्व पूर्णपणे सांगू शकत नाही, जसं ते शार्ङ्गधारी देवाचं सांगता येईल.
धात्री तुलस्युद्भवकारणं च शृणोति यः श्रावयते च भक्त्या । विधूतपाप्मा सह पूर्वजैश्च स्वर्गं व्रजत्यग्र्यविमानसंस्थः
जो कोणी आवळा आणि तुळशीच्या उत्पत्तीचं महात्म्य भक्तीभावाने ऐकतो किंवा सांगतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन आपल्या पूर्वजांसह उत्तम विमानात बसून स्वर्गात जातो.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे धात्रीतुलस्योर्माहात्म्यंनाम पंचाधिकशततमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील कार्तिक माहात्म्य, श्रीकृष्ण-सत्यभामा संवाद, पंचपंचाशत्सहस्र संहितेतील 'आवळा आणि तुळशीचे महात्म्य' नावाचा शंभर पाचवा अध्याय संपला.
पृथुरुवाच। कृष्णवेण्यातटाद्यस्मात्शिवविष्णुगणैः पुरा । वणिक्शरीरात्कलहा निर्मिता कथिता त्वया
पृथु म्हणाला: कृष्णा नदीच्या काठी, पूर्वी शिव आणि विष्णू यांच्या गणांनी व्यापाऱ्याच्या शरीरातून जो कलह निर्माण केला, तो तू मला सांगितला आहेस.
प्रभावोऽयं तयोर्नद्योः किंवा क्षेत्रस्य तस्य वा । तन्मे कथय धर्मज्ञ विस्मयोऽत्र महान्मम
त्या दोन नद्यांचा हा प्रभाव आहे का, की त्या प्रदेशाचा आहे? हे मला सांग, धर्मज्ञा, कारण मला याचं फार आश्चर्य वाटतं.
नारद उवाच। कृष्णा कृष्णतनुः साक्षाद्वेण्या देवो महेश्वरः । तत्संगमप्रभावं तु नालं वक्तुं चतुर्मुखः
नारद म्हणाले, कृष्ण, काळ्या रंगाचा जो श्रीकृष्ण आहे, तोच प्रत्यक्ष महेश्वर आहे, जो वेणी नदीतून प्रकट झाला. त्यांच्या एकत्र येण्याचं सामर्थ्य ब्रह्मदेवही सांगू शकत नाही.
तथापि तत्समुत्पत्तिं कीर्तयिष्यामि तच्छृणु । चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोर्देवः पितामहः
तरीही, त्या घटनेची उत्पत्ती मी सांगतो, नीट ऐक. चाक्षुष मन्वंतराच्या मध्ये, मनूंचे वडील ब्रह्मदेव अस्तित्वात होते.
सह्याद्रिशिखरे रम्ये यजनायोद्यतोऽभवत् । स कृत्वा यज्ञसंभारान्सर्वदेवगणैर्वृतः
सह्याद्रीच्या सुंदर शिखरावर, ब्रह्मदेव यज्ञ करण्यासाठी सज्ज झाला. त्याने सर्व देवतांना बोलावून, यज्ञाची तयारी केली.
युक्तो हरिहराभ्यां च तद्गिरेः शिखरं ययौ । भृग्वादयो मुनिगणा मुहूर्ते ब्रह्मदैवते
हरि आणि हरासोबत तो त्या डोंगराच्या शिखरावर गेला. भृगु वगैरे ऋषी आणि ब्रह्मदेव हे देव म्हणून तिथे क्षणात जमले.
तस्य दीक्षाविधानाय समाजं तत्र चक्रिरे । अथ ज्येष्ठां स्वरां पत्नीं विष्णुराह्वयत द्विजैः
त्याच्या दीक्षा विधीसाठी तिथे सर्वांनी एकत्र येऊन सभा भरवली. मग, ऋषींच्या सांगण्यावरून, विष्णूंनी आपल्या मोठ्या पत्नीला, स्वा हिला बोलावलं.
साशनैराययौ तावद्भृगुर्विष्णुमुवाच ह । भृगुरुवाच। विष्णो स्वरा त्वयाहूता आयाति न हि सत्वरा
तेव्हा विजांचा गडगडाट होत असताना, भृगु विष्णूंना म्हणाला — 'विष्णू, तू जी स्वा हिला बोलावलं आहेस, ती अजून लवकर येत नाही.'
मुहूर्त्तातिक्रमश्चायं कार्यो दीक्षाविधिः कथम् । विष्णुरुवाच। नायाति चेत्स्वरा शीघ्रं गायत्र्यत्र विधीयताम्
‘योग्य वेळ निघून जात आहे आणि दीक्षा विधी करायचा आहे — आता काय करावं?’ विष्णू म्हणाले, ‘जर स्वा लवकर आली नाही, तर इथे गायत्रीला बसवा.’
एषापि न भवत्यस्य भार्या किं पुण्यकर्मणि । नारद उवाच। एवमेव हि रुद्रोऽपि विष्णोर्वाक्यममोदत
‘पण ती या पुण्य कार्यात त्याची पत्नी नाही.’ नारद म्हणाले, त्याचप्रमाणे रुद्रानेही विष्णूच्या म्हणण्याला मान्यता दिली.